Boka

kratak istorijski pregled
| 07. 08. 2016. http://perpetuum-mobile.net/2016-boka/boka/

Boka

kratak istorijski pregled

Boka

Boka je reljefno najraščlanjeniji deo istočnog jadranskog primorja i ima ukupnu dužinu svih obala preko 100 kilometara. Kroz istoriju, pod nazivom Boka nije se podrazumevao samo zaliv, već i zaleđe koje mu gravitira. U vreme mletačke uprave u Boku su spadali i Paštrovići (područje od Budve do Sutomora).

Boka nije interesantna samo geografski već ima i dugu i bogatu istoriju sa očuvanim spomenicima iz raznih epoha.


Boka sa Lovćena - s leva na desno: otvoreno more i zaliv Trašte, poluostrvo Luštica, Kumborski tesnac i Hercegnovski zaliv, Tivatski zaliv, Vrmac, Kotorski zaliv

Ovaj veliki zaliv se sastoji iz nekoliko manjih: sa otvorenog mora se između rta Oštro i rta Arza ulazi u Hercegnovski zaliv, pa zatim kroz Kumborski tesnac u Tivatski zaliv i konačno kroz tesnac Verige u Risansko-Kotorski zaliv.

Svaki od ovih zaliva je osoben na svoj način: u turističkoj literaturi Kotorski zaliv porede sa Bosforom (zbog strmih litica Kotorskih strana i Vrmca koje ga okružuju i baroknim kapetanskim vilama duž cele obale); Risanski zaliv porede sa skandinavskim fjordovima zbog surovog kamenitog terena kroz koji vijuga. Obala Tivatskog zaliva je znatno pitomija, sa blagim padinama Vrmca i Luštice, ravnicom Grbaljskog polja i šumovitim ostrvima Krtoljskog arhipelaga. Deo Hercegnovskog zaliva od Kumborskog tesnaca do Igala i Njivica porede sa francuskom rivijerom. Verovatno je preterano, ali Herceg Novi sa svojim kamenim ulicama kojima umesto puteva idu stepenice, sa cvećem koje se preliva sa balkona i iz dvorišta zaista ima specijalan šmek.

Boku okružuju dva veća šumovita poluostrva: Vrmac (najviši vrh Sv. Ilija 765m) i Luštica (najviši vrh Obostnik 568m), a u neposrednom zaleđu se nalaze visoke planine Lovćen (Štirovnik - 1749m, Jezerski vrh - 1660m) i Orjen (1895m).

U zalivu se nalazi nekoliko manjih ostrva: Lastavica (Mamula) i Gospa na samom ulazu u zaliv, zatim ostrva Krtoljskog arhipelaga: Prevlaka (ili “Ostrvo Cvijeća”), Sv Gavrilo (poznato i kao Stradioti ili Sv. Marko) i Gospin otok (Gospa od milosti). Ispred Perasta se nalaze još dva mala ostrva: Gospa od Škrpjela i Sv. Đorđe.

Na najužem mestu u Verigama Boka je široka oko 350m a na ulazu u zaliv sa otvorenog mora, između rtova Oštro i Arza široka je nešto manje od 3km. Nedaleko od ulaza u Boku nalaze se najdublje tačke Jadrana (sa dubinama preko 1300m) i tu je Jadran takođe najširi, oko 211km.

Klima je pitoma, mediteranska, sa čestim padavinama (iznad Risna se nalazi tačka koja godišnje primi najviše padavina u Evropi) što pogoduje bujnoj vegetaciji. Na obalama rastu mnoge autohtone i odavno odomaćene vrste drveća kao što su hrast medunac, primorski i alepski borovi, masline, palme i razni agrumi (limun, narandža, mandarine)…

Istorija

Boka ima veoma bogatu istoriju, i o istoriji pojedinih lokaliteta ili gradova ću detaljnije pisati kako ih budemo obilazili, a ovde ću dati samo opšti pregled zajedničke istorije. Interesantno je da i pored ovako bogate istorije, ona se često u knjigama i brošurama svodi na svega nekoliko opštih mesta - kraljicu Teutu, Kotor i Nemanjiće, Hercega Stjepana i eventualno Perast. Morao sam dobro da se potrudim i kopam po knjigama da bih sklopio kompletniju sliku.

Antika

U antici je naziv za ovaj veliki zaliv često bio reka - Modro-duboka reka, Ilirska reka ili Risonska (Risanska) reka. U blizini Risna se nalazi bogati izvor Sopot, koji je uziman za izvor reke. “Boka” izvorno znači “ušće”, i naziv se prvobitno odnosio samo na Hercegnovski zaliv (gde se “reka” uliva u more), a kasnije je prenesen na ceo zaliv. Naziv Boka Kotorska je znatno novijeg datuma, iz vremena mletačke uprave kada Kotor dostiže svoj vrhunac.

Najstariji nađeni trag ljudskog boravka u Boki je crtež lova na jelene na steni kod sela Lipci (1500-1200pne).

Pretpostavlja se da su Iliri u periodu VIII - IV vek pne. naseljavali jugozapadne obronke, ali i centralni deo Vrmca - dobro zaštićene lokacije bogate vodom. Pored nekoliko tumula (gomila ili mogila) koje se i danas mogu videti na Vrmcu, na Luštici ih ima još više. Tu su nađeni ostaci gradina na brdima Sv. Jovan i Sv. Luka, kao i na mestu crkve Sv. Petra u selu Merdari, ispod najvišeg vrha Luštice (Obostnik). Oko ove poslednje se lepezasto nižu brojni tumuli rasuti na nižim brežuljcima prema moru. U gvozdnom dobu cela južna obala Boke verovatno je bila jedinstven prostor jedne ilirske zajednice.

Antički izvori pominju Ardieje kao veliku plemensku skupinu koja je prvobitno živela negde u severnim predelima Crne Gore, da bi se vremenom proširila i naselila u priobalnoj regiji, i zavladala širokim područjem od Neretve do duboko u Albaniju. Prestonica ima je bila u Skodri (Skadru) a Rizon (Risan) je bio jaka tvrđava. Ostaci bedema te tvrđave se vide na desnoj obali reke Spile kod Risna, koja deli grad od polja Carine, a po legendi, brdo gradina je bilo poslednje utočište kraljice Teute.

Kada je oko 230 pne umro ardiejski kralj Agron, nasledila ga je na prestolu u ime maloletnog sina kraljica Teuta. Iliri su često pljačkali grčke trgovačke brodove, i u taj sukob su se na kraju umešali Rimljani, i ratovi su sa prekidima trajali sve do konačnog sloma Ilira za vreme vladavine poslednjeg ilirskog kralja Gencija, 167. godine stare ere.

U vreme rimske vladavine, Risan je najvažnije mesto Boke - Rizonske reke (Rizon potamos) ili Rizonskog zaliva (Rizonikos kolpos - Sinus Rhisonicus), i vremenom Risan se uzdiže do statusa municipija čije je područje obuhvatalo nešto širu teritoriju nego što su zauzimali ilirski Rizoniti - pored neposrednog zaleđa, prostirala do ulaza u zaliv, na današnju hercegnovsku i kotorsku priobalnu regiju.

Rimski pisac Plinije Stariji u I veku naše ere piše da na ovom terenu pored Riziniuma i Budve postoji još jedan grad rimskih građana (oppidum civium Romanorum): Agruvium, a još ranije su kod Livija, u II veku pne pomenuti njegovi stanovnici Agravoniti. Agruvium se najverovatnije nalazio na uzvišenju Sv. Luka u Gošićima (Luštica), s lukom Bigova u zalivu Trašte.

Agruvium je bio u senci Riziniuma; naseobina nije imala izrazite karakteristike grada i nije se razvijala istim tempom. Njegovo zaleđe, današnja oblast Grblja, Luštice i Vrmca bilo je značajan agrarni resurs koji će dalje uslovljavati napredak grada i regije.

Kasna antika i rani srednji vek

IV vek donosi nestabilnosti u rimskoj imperiji, upadi varvara postaju učestaliji, remete se privredni i ekonomski odnosi. Manji gradovi propadaju, dok se selo razvija a zemljoposednici bogate. Prilikom podele carstva na istočno i zapadno, granica ide Bokom.

U V veku Ostrogoti se nastanjuju na Balkanu unutar granica Istočnog rimskog carstva, zvanično kao saveznici, ali rast njihove moći počinje da brine carstvo. 476. godine Odoakar zbacuje Romula Avgusta, poslednjeg cara Zapadnog rimskog carstva i proglašava se za kralja Italije. Istočni car Zenon, u pokušaju da se reši obe opasnosti, šalje Ostrogote pod vođstvom Teodorika u Italiju, da svrgnu Odoakara. Oni u tome uspevaju, i Italija i zapadni deo Balkana dolaze pod gotsku upravu, a Boka se nalazi na granici narednih pola veka.

Nakon što je 533. godine već porazio Vandale u severnoj Africi i preuzeo njihove teritorije, vizantijski car Justinijan se 535. godine okreće protiv Ostrogota. Boka i cela Dalmacija brzo padaju u vizantijske ruke, i Justinijan utvrđuje gradove i kao zaštitu podiže tvrđavu iznad Kotora (koji se tada zvao Ascrivium).

Zbog svih ovih potresa i nestabilnosti, romansko i romanizovano ilirsko stanovništvo se povlači prema obali koncentrišući se u gradovima kao što je Kotor ili u udaljene ili izolovane planinske džepove kao što su
područja današnje Lastve i Plavde na Vrmcu. Poljoprivredno zemljište u pitomim i pristupačnim predelima zarasta u prirodnu vegetaciju a usamljene građevine propadaju.

Krajem VI i tokom VII veka slovensko stanovništvo se naseljava na napuštene i polu-napuštene teritorije u morskom zaleđu, i stabilizuje se u njima. Nova sela koja nastaju su razbacana, na velikoj visini i na nepristupačnom terenu i međusobno su slabo povezana. Osnovna delatnost u njima je stočarstvo, a tokom vremena jača zemljoradnja i povećava se broj kultura koje se uzgajaju.

Monasi reda Svetog Benedikta dolaze u Boku i tu su aktivni u periodu IX-XI veka, oživljavaju napuštena područja i formiraju manastire koji postaju središta njima podređenih teritorija. Neki od manastira formiranih oko obnovljenih crkava bili su manastir arhangela Mihaila na Prevlaci, manastir u Donjim Bogdašićima (Gradac) i manastir Sv. Đorđe na ostrvu kod Perasta.

Boka je u direktnoj upravi Vizantije sve do početka novog milenijuma, kada je 1002. godine bugarski car Samuilo kratkotrajno zauzima i razrušava mnoge gradove, među njima i Kotor. Nakon toga se Duklja osamostaljuje pod vlašću Jovana Vladimira i kasnije vladara iz dinastije Vojislavljevića.

Početak uspona Kotora

Kotor tada još ima čisto romanski karakter, i u svim sukobima Duklje sa Vizantijom podržava Vizantiju. Tek

  1. godine Kotor trajno postaje deo slovenske države, države Nemanjića, i u njoj zadržava visok nivo autonomije (republikansko uređenje, samostalno sudstvo i gradsku upravu, administraciju i celokupno komunalno uređenje) sve do njenog sloma. Na čelu grada se nalazio comes koji je upravljao u ime kralja, ali stvarnu vlast imali su Veliko i Malo veće, čiji su članovi bili plemićkog porekla. U crkvenoj hijerarhiji Kotor je bio katolička biskupija nad kojom je jurisdikciju imala nadbiskupija u Bariju.

Tokom XII i XIII veka dolazi do postepenog gašenja benediktanskog reda, a crkve i manastire koje oni napuštaju obnavlja pravoslavna crkva. Prvobitno benediktanska opatija manastir Sv. Mihaila na Prevlaci za vreme Nemanjića postaje pravoslavni manastir i sedište zetskog episkopa. Vlastelinstvo manastira (metohija) uključuje Lušticu, sela Pasiglav, Bogdašiće, Lješeviće i Prevlaku sa Župom.

U prvoj polovini XIV veka teritorija Kotora se delila u dve grupe: feud kotorske opštine (Grbalj, Bijela, Kruševice i Ledenice) i oblast politički zavisna od grada - kotorski distrikt (primorje Boke, Vrmac, Luštica i Lješevići).

Unutar kotorskog distrikta zemljište je pripadalo seljacima, crkvama, samostanima ili kotorskoj vlasteli. Kotorska vlastela je posedovala naročito zemljište oko voda i u blizini mora, dok su seljaci imali zemlju u brdu.

Vladavina Venecije

Kotor 1420. preuzima Venecija i podržava kotorske zahteve za teritorijom prevlačke metohije (oko koje se Kotor sporio sa državom Balšića i Despotovinom). Deo te teritorije još se opirao Kotoru neko vreme, do polovine XV veka kada je Stefan Crnojević ugušio bunu grbaljskih seljaka. Grbljanima su se bili pridružili Paštrovići, kao i seljaci iz predela koji su ranije pripadali metohiji (Luštica, Lješevići, Bogdašići). Tada je najverovatnije porušena i prevlačka crkva sa pravoslavnim manastirom a područje nekadašnje metohije ostalo je u rukama mletačkog Kotora.

Po uspostavljanju čvrste uprave nad teritorijama nekadašnje metohije, Kotor primenjuje na njima mere protiv sađenja novih vinograda a ubrzo zatim izdaje naređenje da se počupaju svi vinogradi zasađeni u metohiji što posebno pogađa seljake Bogdašića, uništava ih ekonomski i primorava da prodaju imanja i dovodi ih u zavisan položaj.

Nakon udaljavanja snažnog državnog i crkvenog oslonca, srpska pravoslavna crkva dolazi u težak položaj; Venecija 1455. naređuje da se zemlja koja je pripadala pravoslavnim crkvama priključi kotorskoj biskupskoj menzi, a 1461. godine sve pravoslavne crkve na teritoriji nekadašnje metohije predate su kotorskoj biskupiji.

Godine 1483., bosanski vladar Vlatko Hercegović Kosača predaje Turcima utvrđenja i posede u severozapadnom delu Boke, između Risna i Herceg Novog, pa je Boka narednih 200 godina bila politički podeljena između Venecije i Turske.

Za vreme Kandijskog rata (1645-1669) turski upadi u Boku dovode do nestašica hrane i osiromašenja stanovništva. Mnoge crkve su tada razrušene i opustošene. Turci su napali Perast 1654. a 1655. godine su tri dana pustošili Bogdašiće, Mrčevac, Tivat, Lastvu, Lepetane, Brda, Grbalj i Lušticu. Bilo je spaljeno više od 100 kuća, 11 ljudi ubijeno, 20 zarobljeno, zaplenjeno 633 grla stoke a na turskoj strani je poginulo 50 vojnika. Turci 1657. godine opsedaju Kotor, napadaju Tivat, Krtole i Lušticu.

Boku pogađa zemljotres 1667. godine i ruši mnoga sela.

Tokom Morejskog rata (1684-1699) Venecija osvajanjem Herceg Novog 1687. godine stiče kontrolu nad celom Bokom.

Tokom XVII i XVIII veka jača pomorska trgovina Boke, a Kotor postaje upravno, vojno i pomorsko središte i značajno uporište Republike. Perast, Prčanj i Dobrota postaju važna pomorska i trgovačka središta.

XIX i XX vek

Posle propasti Mletačke republike 1797. godine, Boka menja ruke više puta: Austrija (1797), Francuska (1806), carska Rusija (1806), Francuska (1807), Crna Gora (1813) i konačno Austrija po drugi put (1814). Boka i formalno biva dodeljena Austriji na Bečkom kongresu 1815, i ostaje u njenim rukama do kraja Prvog svetskog rata.

Deo puta Kotor-Budva do prevoja Trojica grade Francuzi tokom svoje uprave. Sa početkom austrijske vladavine poklapa se kraj zlatnog doba bokeljskog pomorstva i trgovine koje je trajalo od polovine XVII veka do kraja XVIII veka. Sela u gornjim zonama Vrmca dobijaju konačni izgled i razvijaju se obalna naselja Lastva, Lepetani i naročito Tivat.

Osamdesetih godina XIX veka ratna luka je premeštena iz Kotora u Tivatski zaliv. Pojavom industrije i novih izvora prihoda poljoprivreda se postepeno zapostavlja a Tivat se razvija kao gradsko naselje.

U periodu između dva rata razvija se Tivat a napuštaju se gornja sela. Tokom Drugog svetskog rata, od 1941 do 1944, prema arhivskim podacima, u Boki je spaljeno i uništeno preko 700 građevina uz preko 400 pomoćnih objekata.

Zemljotres 1979

U ranim jutarnjim satima 15. aprila 1979. godine, Crnu Goru pogađa razoran zemljotres, jačine 7 stepeni Rihterove skale (9 stepeni Merkalijeve skale). Epicentar je bio na morskom dnu petnaestak kilometara od crnogorske obale između Bara i Ulcinja. Budvanski Stari grad je teško oštećen. Od 200 građevina, samo 6 je ostalo neoštećeno. Manastiri u Paštrovićima takođe su pretrpeli velika oštećenja, deo zidina Herceg Novog obrušio se u more, ulcinjski Stari grad skoro potpuno je uništen. Preko 450 sela sravnjeno je sa zemljom, a preko 1600 kulturno-istorijskih spomenika teško oštećeno.

Ovo je bila katastrofa od koje se delovi primorja do današnjeg dana nisu oporavili. I danas, skoro 40 godina kasnije, prolazeći obalom boke, obilazeći gradove i zaleđe primorja na sve strane videli smo kamene ruševne kuće - barokne vile u Dobroti, Prčanju i Stolivu, delove zidina Herceg Novog, Kotora, Budve i kompletna sela na Vrmcu i Grblju koja su potpuno napuštena (Bogdašići, Gornja Lastva, Gornji Stoliv…)

Nešto je restaurirano, nešto konzervirano, nešto polako propada i čeka bolje dane a nešto je ustupilo mesto novogradnji koja često deluje neuređeno i neplanski. Šteta je neizmerna i u velikoj meri nenadoknadiva, spomenik jedne ere koji je delom zauvek nestao.

Više detalja o zemljotresu, obimu štete i započetim radovima na saniranju može se pročitati u Uneskovoj brošuri iz 1984. godine: Montenegro Earthquake, The Conservation of the Historic Monuments and Art Treasures



slike (29)