stalno u pokretu
05. 07. 2007. rodoslov * rovca * vraneš

Poreklo bratstva Boškovića

Od Luštice i Prevlake preko Morače, Rovaca, Onogošta do Potarja i Zatarja
Neposredno pred polazak na moje prvo putešestvije po Crnoj Gori, prikupio sam literaturu koja mi je bila dostupna, poskidao internet članke koje sam našao i sistematizovao znanje o mojim crnogorskim precima. U međuvremenu sam još svašta saznao, nabavio mnogo literature, više puta obišao pomenuta mesta, tako da je tekst verovatno zreo za preradu. Tekst je iz jula 2007. a fotografije su novije.
[ vreme čitanja: ~ 57 min. ]

( -> Crna Gora biciklom 2007 - tragom predaka )
( -> Kroz Donji Kolašin biciklom 2009 )
( -> Preko moračkih planina, Lole i Žurima biciklom 2009 )
( -> Biciklom kroz Rovca i kanjon Mrtvice 2009 ) ( -> Rovca - topografska karta 1:25000 ) ( -> Zatarje - topografska karta 1:25000 )


Boškovići potiču od Boška Stanišinog, koji se početkom XVII veka doselio iz bratstva Šćepanovića u Rovcama u mesto Obod kod planine Cer u Zatarju. Šćepan je bio sin Gojaka, osnivača Rovačkog plemena, a Gojakov otac je bio vojvoda Nikša, za kojeg se vezuju brojne legende po kojima je on poreklom iz Grblja.

Grbalj, Onogošt, Župa, Nikšići

Vojvoda Nikša se ne pominje ni u jednom za sada poznatom istorijskom dokumentu, a najstariji do sada pronađen pomen imena Nikšić, nalazi se u dubrovačkom arhivu, i datira od 20. septembra 1355. godine. [1]

Dalje, iz 1399. godine poznata su dva dokumenta gde se pominju Nikšići, jedan je u kotorskom Arhivu, a drugi opet u dubrovačkom, gde se Dubrovčani žale ženi Đurđa Stracimirovića Balšića [2], na neke Vlahe Nikšiće („dogoše ovamo vlasi Nikšiki“). [3]

U nekim ugovorima između sela i katuna Gornje Zete i Mletačke Republike iz 1455. godine, upisani su i Nikšići, ali ne oni iz Onogošta nego Nikšići iz okoline Podgorice. [4]

To je navelo neke istoričare da selo i pleme Nikči u obližnjim Klimentima, u Malesiji, dovedu u vezu sa tim Nikšićima, a preko njih i Lješane, pošto u Klimentima postoji katun Lješević kao i prezime Lješi. [5] Za to ima osnova i u narodnoj tradiciji. Nikšu su prema jednoj narodnoj priči ubili Klimenti na Lukavici. A i Gojak, Nikšin sin, se, po tradiciji, oženio od Lješana koji su tada živeli u Liješnju u Rovcima.

O pretku svih Nikšića: Trebješana, Župljana, Rovčana i onih u Potarju i Zatarju (Donji Kolašin), istorija ne zna ništa. Ali, narodna tradicija iz ovih krajeva se slaže oko toga da je Nikša bio sin Vladimira-Ilijana (Grbljanovića), bana ili vojvode u Grblju, i Jevrosime, sestre ili ćerke Stefana Vukanovog, unuka Stefana Nemanje [6]. Vladimir je učestvovao u nekoj pobuni protiv vlasti Nemanjića, i oni su ga ubili, a Nikšu je usvojio Stefan Vukanov, i dao mu manastir Moraču (izgrađen 1252.) i Župu Gornja Morača na upravu.

U Boki, u selu Krtolima, koje je pripadalo Župi Grbalj, na putu koji od Tivta vodi prema moru, za Pržno, u selu Niković, iza crkve Svete Gospođe, u Bjelovini, nalazi se jedno kupasto brdo obraslo u sitnogoricu, Nikšina Glavica. Iza Nikšine Glavice na maloj udaljenosti, u selu Gošić, nalazi se crkva svetog Luke za koju narod kaže da potiče iz XII veka (sveti Luka je bio krsna slava svih Nikšića). I u Kotoru i Risnu postoje crkve sv. Luke.

Stanovništvo Krtola, sastavljeno pretežno od kasnijih doseljenika iz Albanije, Crne Gore i Hercegovine, nije očuvalo nikakvu tradiciju u vezi sa Nikšom i njegovim vezama sa Grbljom.

Nikša je, kaže tradicija dalje, živeo u selu Zagrad, u Župi Gračanici, gde i danas pokazuju njegov grob (masivna ploča sa kružnim ornamentima) ispod brda Oštrelja. U neposrednoj blizini je i kameni stub čovečje visine za koji narod veruje da je nadgrobni spomenik Nikšine žene ili majke.

Po jednom predanju iz Nikšićkog kraja, Nikša je od negde (iz Grblja?) u Onogošt došao u drugoj polovini XIV veka. Onogoštom je upravljao ban Ugren Jerinić [7], iz starog bratsva koje potiče iz perioda doseljavanja Slovena u ove krajeve (pleme Lužani). Bio je u sukobu sa Balšom koji mu je oduzeo posede u okolini Grblja, i koji je plašeći se osvete zatražio od bana Ugrena da mu ga preda. Umesto toga, Nikša i Ugren su zaratili protiv Balše [8], i udruženi pobedili njegovu nadmoćniju vojsku zavevši i opkolivši je u nekim baruštinama iza Krupačkog jezera kod Nikšića, a sam Balša je poginuo na Planinici prema Ostrogu, na mestu koje se po njemu zove „Bašina voda“ ili „Baošina voda“. Kasnije je došlo do sukoba između Nikše i Ugrena oko prevlasti nad Župom Onogošt, u kojem je Nikšin sin Gojak ubio bana Ugrena, i posle pobegao u Rovca gde su od njega nastala bratstva: Šćepanovići, Bulatovići, Vlahovići i Srezojevići.

U Župi, u selu Liverovići, pored puta, a u blizini župskog manastira, nalazi se „mramor bana Ugrena“, nadgrobni spomenik podignut na mestu gde je ban Ugren ubijen. To je pravougaoni kamen visine čoveka, ukrašen krstovima, jabukama, itd.

Tri Nikše?

Već na prvi pogled postaje jasno da Nikša Grbljanović (ili Nikša Zećanin) koji je živeo sredinom XIII veka i vojvoda Nikša iz sredine XIV veka nikako ne mogu biti ista ličnost kako to tvrdi narodna tradicija. Ali srećom postoji zapis nastao u manastiru Morača 1649. godine koji sve razjašnjava. Morački kaluđeri su 1649. godine izdali potvrdu vojvodi Petru Gavriloviću Trebješaninu, sinovcu vojvode Grdana, o njegovom poreklu od „knjaza Nikše“. Ovo je prepisano 1745. godine u manastiru pod Lastvom u Grblju, i poslužilo je Nikšićima – Trebješanima za njihova „Kazivanja“ [9].

U „Kazivanjima starih Trebješana“ navodi se pismo jednog od njihovih prvaka, prote Rada Jakova Simonovića koji je bio protoprezviter „Morače Doljnje i Gornje, Lješna i Dubokog ercegovačkim i zaholmskim“. U tom pismu sačuvanom u Arhivi serdara Mališe (Mina Lazarević) i njegovog brata Boška (Bogdana) Bućića, kaže se da je veliki knez Vukan, sin Nemanjin, imao dva sina, Dimitrija i Stefana koji je sagradio manastir Moraču, i kćer Jevrosimu udatu za vojvodu Grblja, Iliona, od kojih su Nikša i Branlusta. Pošto Stefan nije imao dece posinio je sestrića Nikšu koji je u manastiru izučio školu (gramatiku i retoriku) i tu se zapopio. „Kralj“ Stefan mu je dao neka plemena na upravu. Kasnije su tu nastala teška vremena pod Turcima („agaranski čadi“) dok, nakon 350 godina, narod nije dobio „slavna gospodina“ vojvodu Petra Gavrilovića „ot Onogošta“ koji je došao u Moraču 1648. godine i zatražio „hrisovule kralja Stefana Uroša“ iz koje, kao i iz drugih drevnih knjiga, morački kaluđeri potvrdiše mu njegovo poreklo od „knjaza Nikše“, tj. od Nemanjiće. [10]

Iz „Kazivanja“ se vidi da stari Trebješani znaju za tri Nikše [11], koje oni ne mešaju kao tradicija koja ih je spojila u jednu ličnost. I u brojenju pasova oni su, izgleda, tačni: iz njihovog izlaganja o precima može se zaključiti da je od njihovog pretka Nikše Zećanina iz sredine XIII veka do njih (početak XIX veka) bilo 15-16 pasova, tj. za period od oko 550 godina. Kako tvrde morački kaluđeri, prvi Nikša je bio pop u manastiru Morača, a zatim ga nazivaju „knjazom“, što verovatno nije tačno, kao ni darivanje Župe i Morače.

Potomak Nikše Zećanina, Nikša od Onogošta doselio se u Župu Gračanica (današnja Nikšićka Župa), ali ne u ravnicu gde su se nalazila razvijena naselja i plodna zemlja, nego u brda iznad nje, u selo Zagrad gde pokazuju njegov grob i kućište i odakle vodi put za planinu Lukavicu gde je Nikša poginuo. Po svemu sudeći, pripadao je staležu bogatih stočara koji su odigrali veliku ulogu u formiranju plemena..

Ali, da li je Nikša mogao istovremeno da bude od roda Nemanjića i da se bavi stočarstvom? Prelaskom iz Zete u planinski stočarski predeo Onogošta, gde je stočarstvo bilo glavno zanimanje i izvor bogatstva, Nikša je sa svojim potomcima postao bogati vlah-stočar [12]. To još više dolazi do izražaja dolaskom Turaka, kada se stanovništvo pred najezdom povlači u brda, i opšti ekonomski karakter zemlje prelazi sa zemljoradnje na stočarstvo.

Po narodnom predanju, Nikšu su na Lukavici jednom prilikom kada je išao u Rovca u posetu Gojaku u zasedi sačekali i ubili razbojnici. Jedan od njih koji je ugrabio Nikšinog konja, oružje i odelo, požurio na trg u Podgoricu [13] da to odmah proda. Na njegovu nesreću, na pazaru se toga dana zadesio Nikšin sin Radovan koji je prepoznao vranca i očevo odelo i oružje. Namamio je nekako razbojnika, obećavajući mu velike pare, da izađu sa pazara i odmaknu se malo od naroda. Tu ga je ubio i oteo plen pa požurio da traži mrtvoga oca. Našao ga je na Lukavici, poneo i sahranio u selu Zagrad gde i danas postoji Nikšina ploča. Na mestu pogibije kasnije je pobijen veliki mramor, kiljan, te se od tada ovo mesto zove Nikšin kiljan [14]. Ono je vremenom postalo veliko saborište, pre svega, Rovčana i Župljana. [15]

Rezime

Ban Vladimir Ilijan, najdalji poznati predak Nikšića, živeo je u Župi Grbalj početkom XIII veka. Njegove rođačke veze sa Nemanjićima, odnosno brak sa Vukanovom ćerkom Jevrosimom o kojema narodna tradicija govori, ne može se istorijski ni potvrditi ni zanemariti [16]. Vladimir gubi život u pobuni protiv Nemanjića, a Nikšu, njegovog sina, usvajaju Nemanjići i školuju u manastiru Morača, gde on i ostaje kao pop. Nikšini potomci žive u Zeti gde trguju sa Dobrovčanima i Kotoranima. Jedan od njih po imenu Nikša dolazi u Župu Gračanica, i prema narodnoj tradiciji učestvuje sa banom Ugrenom u borbama protiv Balše, i izlazi kao pobednik. Između Nikše i Ugrena dolazi do sukoba, i Nikšin sin Gojak ga ubija i sklanja se u Rovca. Nikša postaje vojvoda.

Hronologija

GodinaNikšićiZeta i Zahumlje
polovina XIII veka Ban Vladimir-Ilijan živi u Krtolima i upravlja Župom Grbalj. Učestvuje i gine u pobuni protiv Nemanjića. Vladaju sinovi Stefana Nemanje, Stefan Prvovenčani u Raškoj, Vukan u Zeti a Miroslav u Zahumlju.
1252. i posle Vladimirovog sina Nikšu usvajaju Nemanjići i školuju u manastiru Morača Stefan Vukanov 1252. gradi manastir Moraču.
1355. Vitoje i Ninec Nikšić se pominju u ugovoru koji se čuva u dubrovačkom arhivu.
druga polovina XIV veka Nikša stiže u Župu Gračanicu, bori se za prevlast sa banom Ugrenom i pobeđuje. Zetom vladaju Vojislav Vojinović i njegov sinovac Nikola Altomanović sve do 1377. kada tu teritoriju osvaja bosanski kralj Tvrtko
1399. Nikšići se pominju u dokumentima u kotorskom i dubrovačkom arhivu. Humom (uključujući i Onogošt) vlada Sandalj Hranić, ženi se udovicom Đurđa Stracimirovića Balšića i polaže pravo na Zetu Balšića.

Gojak, Rovca, Šćepanovići

Vojvoda Nikša je imao 4 sina: Radovana, Gezimira, Milutina i Gojaka. Od Radovana su nastali Nikšići Trebješani a od Gezimira i Gojaka Nikšići Župljani. Nakon što su Turci obnovili grad Onogošt, on još neko vreme nosi staro ime, dok nije 1767. promenjeno u Nikšić po Nikšićima Trebješanima i Župljanima.

Gojak se krajem XIV ili početkom XV veka seli iz Župe Gračanice u Rovca, ali time se ne prekidaju veze između njegovih potomaka i njihovih rođaka Nikšića u Župi. Naprotiv, oni neguju predanje o zajedničkom poreklu od vojvode Nikše i pomažu jedni druge u borbi protiv Turaka i drugim nevoljama.

Rovca

Rovca su oblast koju nastanjuje istoimeno pleme, i nalaze se u centralnoj Crnoj Gori, grubo na pola puta između Podgorice, Kolašina i Nikšića. Na mestu gde su najduža zahvataju oko 35km, a tamo gde su najšira, oko 20km. U pitanju je skrovit, negostoljubiv teren kojeg karakterišu kanjon Morače (Platije), kanjon Mrtvice [17] (prvi po dubini posle kanjona Tare) i kapa Moračka.

Prema predanju, Rovca su dobila ime [18] po strmom predelu, razrovanom jarugama, urvinama i rovinama koje je Gojak ugledao dolazeći preko Maganika iz pravca Župe Nikšićke. U stvarnosti taj naziv je verovatno stariji od Gojakovog dolaska. U epskoj poeziji često se pominju uz epitet kao „Rovca kamena“.

Danas oko 55% teritorije Rovaca čine brda i kamenjari, oko 22% šume, takođe oko 22% livade i pašnjaci, 0,015% (272ha) njive i povrtnjaci a 0,002% (40ha) voćnjaci. [19] Nekada je bilo mnogo više šuma, koje su krčenjem pretvorene u pašnjake i livade. Teren Rovaca objašnjava zašto je u prošlosti stočarenje bilo osnovno zanimanje i izvor prihoda. Na ono malo obradive zemlje, uglavnom se sejala helda, ječam, ovas, raž, proso i bar. [20]

Početkom XV veka, Gojak zatiče Rovca slabo nastanjena. Pored doseljenika iz Lješa koji su došli neposredno pre njega, tu je i nekoliko starosedelačkih porodica. Ni pisani izvori ni tradicija nisu upamtili da je u to vreme na području Rovaca bilo stalnih naselja predslovenskog [21] odnosno arbanaškog stanovništva, ali prilično je izvesno da su oni tu prolazili sa svojim stadima, pošto su ostavili tragove u toponomastici i narodnim legendama. U tim legendama često se pominju Macure kao neki prastari narod koji je tu živeo, i često se njima pripisuju uopšte svi objekti koji deluju jako staro. Tako se sva stara groblja nazivaju „macurska“, kao i kamene gomile, snežne jame i slično. Takvih grobalja ima u Trmanju, Liješnju, Veljem Dubokom, Sreteškoj Gori i na dva mesta u Gornjim Rovcima. Dokaz u prilog toga da su preci sadašnjih stanovnika Rovaca u prošlosti živeli uz Macure i postepeno ih na tom prostoru smenili je to što na grobljima postoji kontinuitet sahranjivanja još od tog perioda, gde se uz macurska nalaze nova, rovačka groblja, a još ubedljiviji dokaz su arbanaško-slovenske složenice za neke toponime (do kojih isključivo dolazi prilikom neposredne interakcije) kao što su Macur-jama, Macur-njiva, Pine Lazine ili Pino Selo.

Pine su inače jedno od bratstava u Macurama, koje je po predanju imalo vodenicu na istočnoj strani Maganika, kod mesta koje se danas zove Pino Selo, ali, kako predanje dalje kaže, odatle ih je oterao neki drugi narod. Pre nego što su otišli, Pine su začepile izvor iznad vodenice, a potok je nemajući kud, izbio u kanjonu Mrtvice kroz vrelo Jama.

Za Macure narod veruje da su bili krupnog rasta, mnogo viši od sadašnjih Rovčana, i da su bili strašno borbeni, ljutite naravi [22]. Po nekim legendama su nestali zato što su se međusobno istrebili. Po tome se za one koji se nemilosrdno bore kaže „biju se ka Macure“ ili „poklaše se ka Macure“.

„Drugi narod“ koji je proterao Macure-Pine, mogli bi biti Lužani, nekada jako i mnogobrojno staro slovensko pleme koje se na račun starosedelaca proširilo u predelu Zete, Nikšića i sve do Lima. Lužane je opet potisnuo naredni talas doseljenika. [23] O njihovom prisustvu u Rovcima govore malobrojni toponimi kao što je Ban-Lug na plodnoj terasastoj ravni na levoj obali Mrtvice u zaseoku Luke.

Od ovih Lužana, Gojak je dolaskom u Rovca zatekao nekoliko kuća Sinđića, Dmitrića i Miletića, a možda i Petričiće i Raduloviće za koje se tvrdi da su možda i nekog drugog porekla. Ali, već posle nekoliko generacija, Gojakovi potomci postaju brojniji od ovih starosedelaca, da bi ubrzo predstavljali ¾ od ukupnog broja Rovčana. Lužanima nije bilo lako, rugali su im se i na njih vršili pritisak brojno jači i agresivniji Gojakovi potomci, tako da su mnogi od njih počeli da izmišljaju priče da i oni vode poreklo od Gojaka, i time se „pribili“ uz jaka bratstve Bulatovića ili Vlahovića.

Krajem XIV ili početkom XV veka, neki Bogdan iz sela Liješnje u Lješanskoj Nahiji, odselio se na Čevo, u selo Vojnić. Tu je kratko ostao, i pre nego što se vratio u Liješnje, usvojio je prezime Vojnić. Iz Liješnja se ponovo seli, ovaj put u Rovca, gde na mestu Breze osniva novo naselje kojem po svom rodnom selu daje ime Liješnje. Bogdanovi potomci koji svog pretka nazivaju „knezom“ su Jankovići, Perišići, Jovovići i Bukilići, kao i Vukovići koji su nastali od Jankovića. Lješani slave sv. Arhanđela, dok su nekad slavili Ćirilov dan (sv. Kilik i Julita, 15. VII). Od Bogdana potiče i nekoliko većih bratstava u Morači.

Neposredno nakon Bogdana, u Rovca stiže i Gojak. Prema predanju, Bogdan je imao ćerku, koja je navodno bila starija i ružna devojka (Grdana). Sanjala je da ju je ubo vo i da su joj se prosula creva. Otac joj je protumačio taj san da će se ona, ipak, udati a da će se njeni potomci raseliti „svuda po svetu“. Gojak je oženio Grdanu [24], i okućio se pored Mrtvice, na njenom izlasku iz kanjona, u reonu sela Mrtvo Duboko. To mesto se od tada naziva Gojačevine, i navodno su se do nedavno nazirali tragovi Gojakovog kućišta. [25]

Prema predanju, imali su četiri sina: Šćepana, Bulata, Vlaha i Srezoja. Kada su braća odrasla, izdelili su se sa Gojačevine: Bulat se nastanio u mestu Grablje (Gornja Rovca), gde se i sada sreće naziv Bulatovo Kućište, Vlaho je otišao u Trmanje, Srezoje pored same Morače dok je Šćepan ostao u mestu Liplje. Ovakav specifičan izbor terena, kao i delimično razvojni put njihovih potomaka objašnjava jedna narodna priča: kada je Nikša došao u posetu Gojaku, i video unuke i čime se igraju, zaključio je i rekao navodno ovako: „Pošto je Vlaho pravio torove, biće stočar, Bulat će biti ratnik jer je gradio oružje, Šćepo je pravio ralo pa če biti ratar a Srezo udicu, pa će biti ribar“ [26]. Od njih četvorice će nastati rovačka bratstva Šćepanovići, Bulatovići, Vlahovići i Srezojevići i vrlo brzo preuzeti inicijativu i primat u Rovcama.

Nepristupačnost i skrovitost Rovaca bila je idealna svima koji su od nečeg bežali, bez obzira da li su to Turci, krvna osveta ili nešto treće. Tako su i nakon dolaska Gojaka, u Rovca „uskakali“ iz drugih plemena. To su Pižurice, čiji su preci pre 14-15 generacija pobegli iz Kuča od krvne osvete. Naselili su se u Velje Duboko, i tvrde da su oni prvi stalni stanovnici tog mesta. Zatim, Radmanovići doseljeni iz Zagarača [27], Janjuševići poreklom od Koprivica iz Ozrinića, Radovići poreklom iz Morače i Jukići koji su relativno nedavno stigli iz Bosne. Svi oni su se uglavnom naselili u Veljem Dubokom, osim Jukića u Međuriječju.

Naselja

Rovca su oduvek predstavljala bespuće, skrovito mesto daleko od glavnih puteva kojima idu vojske osvajača, daleko od utvrđenih gradova i njihovih vojnih posada. Jedini takav put koji je prolazio u blizini Rovaca, odnosno njenim rubnim teritorijama, bio je trgovački put koji je išao od Dubrovnika preko Onogošta, gde se račvao, i jedan pravac je išao preko Durmitora i Pljevlja, a drugi preko Luka Bojovića, Trebiješa, Veljeg Dubokog, Liješnja do manastira Morače i dalje preko prevoja Crkvine dolinom Tare do Brskova, Nikolj Pazara [28] i dalje za Rašku. Pošto je Trebiješ zimi neprohodan, u to doba godine je put išao uz Župu i Morakovo podnožjem Maganika preko Mrtvog Dubokog i manastira Morače. [29] Sve do pre 30-40 godine, osim staza i prolaza za ljude i stoku, u Rovcama uopšte nije bilo puteva.

Najbliži utvrđeni gradovi u okolini Rovaca bili su Morača i Susjed u doba pre turske najzde, zatim Onogošt pre i nakon turske najezde, i Kolašin koji su Turci podigli. Srednjevekovni gradovi Brskovo i Podgorica su se nalazili nešto dalje, Brskovo na severnim obroncima Bjelasice, a Podgorica u Zeti, na ušću Ribnice u Moraču..

Kastrum Morača je bio granično utvrđenje hercega Stjepana prema Zeti, i nalazio se kod manastira Morača. Od grada nije ostalo praktično ništa, čak se ni ne zna gde je tačno bio. U okolini manastira postoji nekoliko potencijalnih mesta kao što su „Gradina“ iznad Koštanice, leve pritoke Morače, „Zagradac“ u blizini manastira prema reci Ibrištici i „Gradište“ iznad Gornje Morače. Izgleda da su ovi lokaliteti iz starijeg perioda. Porfirogenit pominje brojne gradine u okolini koje su u X veku sprečavale prodor neprijatelja. Najverovatnije je u pitanju mesto južno od manastira iza kojeg se nalazi „Zagradac“ (iza grada). Sudeći po veoma oskudnim ostacima, verovatno u pitanju nije bila neka jača građevina. [30]

Manastir Moraču je podigao Stefan Vukanov Nemanjić 1252. godine, a narodno predanje vezuje i Nikšu Grbljanina za period tokom i nakon izgradnje manastira. Zbog toga su Rovčani, Nikšini potomci, oduvek imali poseban odnos prema manastiru, koji se inače nalazi unutar granica plemena Morača. Crkva je posvećena Bogorodici, i pripada starijoj Raškoj školi gradnje, ali manjih je dimenzija u odnosu na Studenicu. Vrlo brzo postaje kulturni centar ovih krajeva, a prvi put je obnovljen početkom XIV veka u doba kralja Milutina. U prvoj polovini XV veka nalazi se na teritoriji Kosača, i prema nekim izvorima [31] to je bio težak period za manastir , verovatno zbog blizine granice. Još gore je prošao tokom prvih godina turske vladavine krajem XV veka, kada su Turci skinuli olovni krov kojim je crkva bila pokrivena, i početkom XVI kada je manastir opljačkan. Zbog toga se Rovčani dižu protiv Turaka, i pobuna traje do 1513. godine. Krajem XVI veka rovački knez Vukić Vučetić dva puta odlazi kod sultana u Carigrad da moli dozvolu i da traži pomoć za obnovu manastira (u to vreme je veliki vezir bio Mehmed Paša Sokolović), i manastir je konačno obnovljen 1574. godine. Posle toga, za vreme Grdanove bune, pored toga što je već bio centar kulture i pismenosti, postaje jedan od važanih političkih centara iz kojih se rukovodi bunom. Plan je bio da se po uspešnom završetku pobune i oslobođenja od Turaka, u obnovljenom manastiru krunom sv. Save kruniše vojvoda Savojski. Ustanak je ugušen, i od toga nije ništa bilo. Na saboru u manastiru 1648. godine je za srpskog patrijarha izabran raški episkop Gavrilo Rajić. Obnova manastira traje tokom skoro celog XVII veka, sve do Morejskog rata kada je ponovo oštećen. Od izgradnje turske tvrđave u Kolašinu početkom XVIII veka, manastir i njegovo imanje često pljačkaju kolašinske age tražeći legendarno manastirsko blago. Kaluđeri im se pravdaju da je blago odneo i u Rovca sakrio knez Vučetić. Turci odlaze u Rovca 1733. da ga traže, i 12 aga kolašinskih tu nalazi smrt. 1820. godine manastir, kao i plemena Morača i Rovca se i formalno pripajaju Crnoj Gori. [32]

Grad Susjed se nalazio u Župi Gračanica, odnosno Župi Onogošt, u blizini Morakova, oko 17 km istočno od Nikšića. Susjed se pominje 1444. godine u prvoj povelji kralja Alfonsa Hercegu Stjepanu. Neko vreme Susjed je držao Hercegov sin Vladislav. Utvrđenje je štitilo istočne granice Hercegovih poseda i trgovačke karavane koji su se kretali od Dubrovnika i Kotora, preko Onogošta, i Morače do Brskova i dalje u unutrašnjost Srbije. Grad se nalazi na brdu. Prema župi – rečnoj dolini – nepristupačan je, jer su stene na tom delu brda skoro vertikalne. Svakako zbog toga ni zidovi na ovoj strani nisu bili veliki i jaki, pa su se od njih očuvali samo tragovi. Na suprotnoj strani, prema jugu teče potok Susjed, brdo je delimično obraslo većim drvećem i zidovi su deblji, bolje očuvani i imaju kule. Svi zidovi grada su zidani dosta pravilno od lomljenog i pritesanog kamena u malteru. U podnožju brda ima izvorske vode. Ruševine su u narodu poznatije kao Jerinin grad. [33]

U blizini današnjeg Nikšića, još pre rimskih osvajanja, postojalo je ilirsko naselje Anderbe ili Anderve. Pominje se u I veku u Ilinerarium Antonini, popisu vojničkih rimskih puteva sa usputnim stanicama, kao i oko IV veka u karti glavnih rimskih komunikacija Tabula Puetangeriana. Na steni u blizini mesta gde je bio Anderve, kasnije je izgrađen grad Onogošt. Najstariji ostaci utvrđenja potiču iz V-VI veka a zidali su ih Ostrogoti. Ime Anagastum je izvedeno od gotskog ličnog imena. U srednjem veku dolazi do transformacije imena u Onogošt. Pop Dukljanin pominje Onogoste u XII veku. Kasnije je došao u ruke vojvode Sandalja Hranića, koji je u njemu uspostavio carine, za koje su Dubrovčani 1411. godine tražili da ih ukine. Turci ga osvajaju 1465. godine, koriste ga neko vreme i napuštaju 1590. godine. Nakon što gube Risan 1687. godine, deo turskih porodica se seli u Onogošt, i počinje obnova grada u vreme Redžep-paše Šehića oko 1691, a završava se oko 1794. Citadela je nosila naziv Onogošt sve do 1767.g. kada je podnet zahtev da se taj naziv zameni nazivom Nikšić, po plemenu koje je naseljavalo okolinu. Crnogorci nakon duge opsade oslobađaju Nikšić 8. novembra 1877. godine. Tvrđava je razrušena i dalje nema vojni značaj. [34]

Kolašin

Brskovo je najpre u srednjem veku bilo prostrana župa, ali od kada je u XIII veku kod današnjeg Mojkovca otvoren rudnik, pod tim imenom će se uglavnom podrazumevati naselje i trg. Kao takvo, prvi put se pominje u povelji kraja Stefana Prvovenčanog Dubrovčanima o trgovini, izmedu 1219. i 1228. godine. Trg Brskovo, jedan od najpoznatijih u srednjevekovnoj Srbiji, često su posećivali Dubrovčani i Kotorani, a ponekad i Mlečani. Ovamo je donošeno vino i čoja, a odnošeno srebro, kože i vosak. Brskovo su podigli nemački rudari Sasi, koji su tu imali svog kneza, katoličko sveštenstvo, i mesto je bilo uređeno na nemački način. Imalo je crkvu pod upravom Dominikanaca, dubrovački konzulat i prvu kovnicu srpskog novca. Oko 1280. godine Brskovo je u punom cvetanju, ali od 1350. godine potpuno je opalo. Turci su ga zauzeli 1399, a prema Dubrovčanima, 1433. je Brskovo napušteno mesto. [35]

Utvrđenje Ribnica nalazilo se na ušću reke Ribnice u Moraču. Postojalo je još u vreme Rimljana, i tada se zvalo Birziminium ili Alata. Najstariji izvor koji pominje ime Ribnica je „Život sv. Simeuna“, napisan do 1216. godine, u kome se kaže da je Nemanja rođen u Zeti na Ribnici. Ribnica verovatno u vreme Nemanjinog rođenja nije bila grad, već manje naselje. Ime Podgorica javlja se prvi put 1326. godine u knjizi Kotorskog arhiva. Kroz XIV i XV vek češće se pominje Podgorica, uvek u vezi sa trgovinom, carinama i transportom robe, pa se pretpostavlja da je ona u državi Nemanjića i Balšića bila trgovačka stanica. Turci su već 1457. godine držali svu Gornju Zetu i Podgoricu. [36]

U samim Rovcima ima šest sela i više zaselaka na koje se ova sela dele.

Gornja Rovca se nalaze u podnožju planine Maganik, sa njene južne strane, i prostiru se okomito padinama do terasastih zaravni pored Mrtvice. Zbog strmog i neravnog terena koji obiluje jarugama, u Gornjim Rovcama se formiralo desetak zaselaka, od kojih je najveće Mrtvo Duboko, koje se ponekad uzima i kao zasebno selo. U Gornjim Rovcama živi samo jedno bratstvo – Bulatovići, pa se selo nekad i tako naziva. U Mrtvom Dubokom se nalazi crkva sv. Gospođe zidana od sige (bigar), koja se smatra za najvažniju, u neku ruku sabornu crkvu u Rovcama. Nekada je služila i kao manastir. Nalazila se u Međuriječju na mestu koje se sada zove Krst. Vasojevići su krajem XVII ili početkom XVIII veka zbog pokolja svoje dece, iz osvete napali Međuriječje i pobili neke Srezojeviće sa kaluđerom Aksentijem Markovićem. Nakon toga knez Ivaniš se sa još 70 Srezojevića iselio za Hercegovinu, a crkva je prenesena u Mrtvo Duboko. U mestu Grablje postoji još jedna stara crkva, posvećena sv. Nikoli, navodno još je starija od manastira Morača. To bi možda moglo da bude tačno, ili bar delimično, tj. da predatira dolazak Nikšića u Rovca, pošto su oni uglavnom svoje crkve posvećivali svom zaštitniku sv. Luki ili Bogorodici, po ugledu na manastir Moraču. Više puta je oštećivana i rušena, a sadašnja građevina je obnovljena 1838. godine.

Vlahovići se nalaze južno od Gornjih Rovaca, prema Morači i Piperima, i najveće su rovačko selo. Takođe imaju mnogo zaselaka, od kojih je Trmanje najizdvojenije i najveće. Naseljeno je isključivo Vlahovićima. U Trmanju, koje je inače bezvodno, nalazi se snežnica Macur-jama, koja od vajkada služi kao izvor vode u letnjim mesecima.

Međuriječje se nalazi u donjem delu Rovaca, uglavnom između razvođa Mrtvice i Morače. Sa južne strane je zagrađeno kanjonom Platije, na severu se pruža dolinom Morače do ušća Ibrištice, nedaleko od manastira Morača, i sa desne strane Ibrištice do sela Cerovice. Međuriječju se pripisuje i zaselak Sreteška Gora, koji se nalazi iza leve obale Morače, duboko prema Prekobrđu i Vasojevićima. Naseljava ga više bratstava, a najbrojniji su Šćepanovići. U Međuriječju je očuvano nekoliko većih kamenih gomila ilirskog ili arbanaškog porekla. Na Ćećima, kod crkve sv. Luke se nekada nalazilo zborno mesto svih Rovčana. Crkva je starog datuma, ne zna se kada je tačno napravljena, a rušena je i prepravljana više puta. Tu je osnovana i prva škola u Rovcama.

Cerovica se nalazi severno od Međuriječja, na levoj strani Mrtvice, naspram Gornjih Rovaca, na izdignutom, kamenitom i strmom terenu. Ima nekoliko zaselaka, od kojih se Ibrija zbog svoje izdvojenosti uzima kao zasebno selo. Stanovnici Cerovice su uglavnom Bulatovići, ali ima i drugih.

Liješnje je smešteno severno od Cerovice, u podnožju Lukanjeg čela. Nalazi se na preko 1000 metara nadmorske visine, i bogato je obradivom zemljom, šumama i pašnjacima. Nastanjuju ga uglavnom Bulatovići doseljeni iz Cerovice i Lješani. U Liješnju je postojala crkva kod koje su često donošene važne odluke o borbi protiv Turaka, pogotovo u toku druge polovine XVIII veka, kada su tu živeli mnogi uskoci, kao i Trebiješani serdar Mališa i Boško Bućići. Zbog toga su crkvu prilikom jednog noćnog napada zapalili kolašinski begovi Đurđevići, i od tada su od nje ostale samo ruševine.

Velje Duboko leži na severozapadnoj strani Rovaca, u podnožju planina Trebiješ i Brnjik. Odsečeno je kanjonom Mrtvice od svih ostalih rovačkih sela izuzev Liješnja. Nekada je obilovalo plodnom zemljom koju su vremenom sprale bujice. Podeljeno je na Gornje i Donje selo, a najveći zaselak je Višnje ispod Brnjika i Utlice. Najbrojniji stanovnici su Draškovići (bratstvo Šćepanovića), ali ima i drugih koji su se odavno doselili. U Veljem Dubokom se nalazi crkva posvećena sv. Iliji. Navodno, ona se nekad nalazila u Liješnju, ali je siga preneta u Velje Duboko. Postoji tradicija da se za Ilin-dan silazi sa katuna do crkve na molitvu, pa se zatim odlazi na Lukavicu do Nikšinog kiljana u blizini Lukavičkog jezera, gde se održavao narodni sabor. A u mestu Trnovica, u pravcu sela Liješnje, pored ostataka starog karavanskog puta, nalaze se u kamenu uklesani stilizovani likovi dve ljudske glave i između njih krst.

Granice

Granica Rovaca prvi put je zabeležena u turskom defteru 1477. godine, i teritorija koju je pleme zahvatalo, bila je veća nego što će to kasnije biti. Sadašnja granica ide od reke Morače, od Dromire kod Kupine, pa zatim na severozapad do Piletine glavice, obuhvata istočnu polovinu planine Kamenik, deo planine Ponikvice istočno od vrha Smonik, kompletne planine Maganik [37] i Magline severno od Štitova, planinu Malu Lukavicu i Lukavičko jezero [38] koje je na samom severu rovačke teritorije. Odatle granica ide na istok i jugoistok obuhvatajući Brnjičko jezero [39], planinu Stožac, i dalje slivom Ibrištice do reke Morače, prelazi je, obuhvata Lokvu Puletića [40], Sretešku goru, i odatle preko Struga i Prisoje do Kruševačkog potoka dalje prateći granicu Rovačkih i Lutovskih Platija sve do Morače i Dromire.

Pored svega navedenog, Rovčani su u XV veku imali letnja staništa u Ponikvici, Vukotici, Gostilju i Braniku, a vremenom su zauzeli i planine Trebijaš, Brnjik, Vojinovac i Utlicu.

Činjenica da su Rovčani iako relativno malobrojni krajem XV veka (kada je rađen turski defter i kada su i popisane pomenute teritorije) uspevali da drže i kontrolišu toliku teritoriju i brojne planine koje se nalaze na njoj, govori o njihovoj snazi, organizovanosti i složnosti. Primera radi, iako neuporedivo manji od Pipera i Bjelopavlića, Rovčani su držali više planina nego oba ova plemena zajedno.

Međutim, vremenom bivaju potisnuti. Na jugoistoku se šire Vasojevići i bore sa knezom Ivanišem Srezojevićem za Gostilje. Piperi koje su Vasojevići istisnuli sa njihovih teritorija na Komovima se udružuju sa Bjelopavlićima, okreću se protiv Rovčana i pokušavaju da im oduzmu Trmanje. Posle teških borbi zauzimaju brdoviti deo Trmanja, ali Rovčani uspevaju da odbrane najbolji deo - trmanjski plato.

Piperi i Nikšićani pomažu Bjelopavlićima da otmu od Rovčana Vukoticu i Ponikvicu jer njihovo jako bratstvo Brajovići, čije je bilo i Gostilje, nije imalo planine. Pošto su zauzeli oba mesta u prvoj polovini XVIII veka, nagode se da planina ostane Brajovićima, stoka koju su zaplenili pripadne Piperima, a stvari zaplenjene u rovačkim katunima pripadnu Nikšićanima [41]. Piperi su pomogli Bjelopavlićima da Rovčanima otmu Ponikvicu i Vukoticu da bi dobili prolaz preko ovih radi osvajanja Štitova od nikšićkih muslimana a Branika od Rovčana. Međutim, za to su morali da podnesu velike žrtve u borbi sa Rovčanima koji su najzad morali da im ustupe Branik (južno od Štitova) za dugavane krvi. Štitovo je podeljeno tako što je Piperima pripao najveći deo a Bjelopavlićima manji, dok su Rovčani odbranili Magline, predeo bogat šumom kojem su Bjelopavlići još dugo težili, kao i Trmanje i Trebiješ, najlepši deo Lukavice. [42]

Lukavica je inače pripadala Župi Nikšićkoj koja je bila pod Turcima, pa su Nikšićani koristili prostrana pasišta Lukavice i Krnova, od kojih su Piperi oteli Malu Lukavicu krajem XVIII veka, dok je Velja Lukavica ostala Nikšićanima. Trebiješ koji je ranije takođe bio župski, došao je u posed Rovčana.

Trebiješ je ranije bio planina Nikšića-Trebješana, po kojima je i dobio ime, kao i njihovih srodnika Župljana. Kasnije su Rovčani postepeno došli u posed planine delom na račun krvi koju su im Župljani dugovali, a delom kupovinom.

U najvećoj meri sporovi i prolivanje krvi oko planina prestaje sredinom XIX veka zahvaljujući Petru II koji šalje svoje senatore da sude i posreduju među plemenima. Jedan od poslednjih sukoba bio je između Pipera i Rovčana krajem XIX veka. Piperi su zahtevali da im se preda ne samo Trmanjsko polje, nego i samo selo Trmanje. Pipere je predstavljao Jole Piletić, a Rovčane serdar Pavić Đikanov. Da bi se izbegao otvoren sukob, bilo je čak odlučeno, da njih dvojica „podele megdan“, pa ko pobedi, njegovo pleme da dobije sporno zemljište i selo. Serdari su se unapred dogovorili kako to da učine. Prvi je trebalo sa određenog rastojanja da puca Jole, ali je promašio. Kada je došao red na Pavića, on se vajkao, i na kraju odustao. Kada su ga prekorili i pitali zašto ne puca, Pavić je odgovorio: „Ne bih mogao da ubijem Jola Piletića, pa da bi mi dali celu Crnu Goru“. Nakon toga, Piperi su ipak popustili, i Rovčanima je ostalo i polje i selo. [43]

Nastanak Rovačkog plemena

Nekoliko faktora je uticalo na formiranje Rovaca kao plemena, i oni su slični kao i kod susednih plemena. Neki od njih su povlačenje stanovništva u više predele neposredno pre i u vreme turske najezde, prelaz na polunomadsko stočarstvo sa izdizanjem u katune, potreba da se zadrže planinski posedi i odbrane od susednih plemena, zatim uticaji vlaško-arbanaške tradicije u čijem društvu je slično uređenje postojalo tokom celog srednjeg veka. Na formiranje plemena uticali su i Turci, u početku dajući Rovčanima značajne poreske olakšice [44] i priznajući ih za zasebnu nahiju, a kasnije vršeći veliki pritisak povećavaju potrebu udruživanja i međusobnog pomaganja stanovništva.

Ne treba zanemariti ni neke specifične odlike Rovaca kao što je relativna izolovanost i teritorijalna zaokruženost zahvaljujući kojoj su i u vreme najvećih pritisaka Turaka Rovčani njima bili manje podložni nego na primer njihovi susedi Moračani. Druga specifična odlika je to što dominantna većina Rovčana vodi poreklo od istog pretka, pa je i to bio važan kohezioni element.

Rovca od Gojakovih sinova do Boškovog odlaska

Nakon Gojakove smrti, njegovi sinovi su se izdelili i raselili širom Rovaca. Nije sigurno ko je tada držao primat u Rovcama, da li neko od potomaka stanovništva koje je Gojak zatekao, ili su njegovi sinovi već uspeli da se nametnu, i ako jesu, koji od njih je bio knez. Sudeći po narednoj generaciji, verovatno su to bili Bulat ili Šćepan.

Nakon pada Hercegovine 1470, Turci formiraju Hercegovački sandžak, a unutar njega, Rovčani pripadaju drinskom, odnosno fočanskom kadiluku. Već 1477. godine vrši se popis stanovništva radi efikasnijeg prikupljanje poreza, i u tom dokumentu [45] je poimence nabrojana cela druga generacija od dolaska Gojaka, kao i planinske teritorije koje su kontrolisali. Srećom, taj dokument je sačuvan, i zahvaljujući njemu su potvrđene mnoge narodne tradicije i rodoslovne tablice. Nabrojani su svi Gojakovi unuci koje i tradicija pamti. Vukac Šćepanov bi zapravo mogao da bude Duka koji se odselio u Nikšićku Župu, na mesto na kojem se potom formiralo selo Dučice. Zato se i danas Draškovići iz Veljeg Dubokog (potomci Radojice Šćepanovog) svojataju sa Kostićima i Vujinovićima iz Dučica (koji su od Duke Šćepanovog).

Prema tom dokumentu Vuksan, Bulatov sin, bio je na čelu rovačkog plemena. Odnos između njega i Radojice Šćepanovog nije sasvim jasan. Vuksan je definitivno bio knez, ali u nekim narodnim pričama i Radojica je knez. Prema nekim od tih priča, „knez“ Radojica je bio u sukobu sa Vuksanom zato što je hteo da se iseli iz Rovaca. Krenuo je sa bratom Dukom prema Župi Nikšićkoj, ali je zastao u Veljem Dubokom, i tu se stalno nastanio. Po nekim drugim pričama, Radojica je iz Veljeg Dubokog hteo da se proširi i na Liješnje, ali su ga zbog toga ubili Radulovići (Lješani). Kada je knez Vuksan to čuo ubio je dva najuglednija Lješanina da bi osvetio svog brata od strica.

Novu tursku vlast Rovčani su u početku mirno prihvatili, i nisu se usprotivili popisu kao na primer Klimenti ili Hoti. Ali do prve pobune dolazi nekoliko decenija kasnije, početkom XVI veka. Neposredan povod je bilo pljačka manastira Morača, i skidanje olovnog krova kojeg su Turci iskoristili za ratne potrebe. Sukobi traju sve do 1513. godine, kada sultan Selim I, godinu dana nakon što je na prestolu smenio sultana Bajazita II, šalje ferman [46] Rovčanima, u kojem se obavezuje da će čuvati uspostavljeni mir. U to vreme sultan Selim proširuje povlastice koje je stanovništvo Crne Gore imalo – izdvaja celu oblast u zaseban sandžak na čije čelo postavlja Skenderbega (Stanišu Ivanovog Crnojevića) i proglašava ga filurdžijskom oblašću. Time je narod na svojoj baštini postao slobodan i sa izvesnim autonomnim pravima, koja su bila veća nego u susednim oblastima. [47]

To je izgleda uspelo da umiri ne samo Rovčane, nego i ostalo stanovništvo Crne Gore, i većih ustanaka protiv Turaka nije bilo sve do pred kraj XVI veka. Ali zato počinju prve borbe sa Piperima na zapadne rovačke planinske posede. U tim borbama koje su trajale sa prekidima sve do početka XVIII veka, Piperi uspevaju značajno da se prošire, ali su Rovčani ipak odbranili Trmanje, Maganik, Magline i Brnjik.

I za manastir Moraču su nastupili bolji dani. Rovački knez Vukić Vučetić je više puta odlazio u Carigrad da traži dozvolu i pomoć za obnovu, Sultan ga prima, moguće je uz posredstvo velikog vezira Mehmed Paše Sokolovića, i obnova manastira je konačno počela 1574.

Krajem XVI veka, uporedo sa početkom austrijsko-turskog rata i turskim porazom kod Siska (1593), počinju veći ustanci protiv Turaka, prvo u Banatu (1594) a zatim i u Hercegovini (1597). Vođa hercegovačkog ustanka bio je vojvoda Grdan Nikšić na čelu udruženih Nikšićana, Trebješana, Rovčana, Drobnjaka, Pivljana i Bjelopavlića. Ustanici su ubrzo doživeli poraz kod Gacka, ali već u septembru 1597. godine pećki patrijarh Jovan i crnogorski mitropolit Visarion šalju u Rim monahe Damjana i Pavla da traže pomoć od pape. Sa zapada uglavnom dobijaju obećanja, ali ne i konkretnu pomoć. Tek krajem 1607. godine dobijaju ponudu savojskog vojvode Karla Emanuela I da dođe sa vojskom i oslobodi ih, a oni da ga priznaju za vladara.

18. februara 1608. godine u manastiru Morača se sastaju vojvoda Grdan i pećki patrijarh Jovan sa nekoliko najuglednijih prvaka, i prihvataju ponudu vojvode savojskog, čak i uniju sa katoličkom crkvom, ali pod uslovom da se ne dira domaća crkvena organizacija, i šalju odgovor po monasima.

Ubrzo potom, 26. aprila, sa sabora kod manastira Morača papi Pavlu V poslato je pismo potvrđeno sa 32 pečata glavara, među njima i pečati vojvode Grdana (na prvom) i kneza Vukića (na trinaestom mestu) [48]. 13. decembra održan je još jedan sabor u manastiru Morača, sa kojeg je 34 glavara i narodna prvaka ponovo poslalo poziv vojvodi savojskom da što pre dođe sa vojskom, ali svi planovi i nade za skoro oslobođenje propadaju 1609. godine, kada su Turci ugušili ustanak Kuča, Pipera, Bjelopavlića i plemena severne Albanije. Patrijarh Jovan je nestao u Carigradu, a ni vojvoda Grdan se od 1612. više ne pominje kao narodni vođa, nego njegov sin Jovan.

U međuvremenu je i kneza Vukića na čelu rovačkog plemena zamenio legendarni Vuksan „Bulatov“, tj. Bulatović [49]. Vuksana Turci zarobljavaju, moguće je u nekom od ustanaka iz 1612. i 1613. koje pominje Kotoranin Marijan Bolica [50], i odvode u Skadar ali on uspeva da pobegne. Pokušava da se vrati u Rovca, ali tu nije dobrodošao.

Na čelo rovačkog plemena došao je knez Ivaniš Radonjin iz bratstva Srezojevića koje je u to vreme bilo najjače u Rovcima, i kao takvo preuzelo vođstvo od Bulatovića. Knez Ivaniš vodi krvave borbe sa Vasojevićima koji su već potisnuli Pipere i sad nadiru prema Gostilju i Sreteškoj Gori, staništima i pašnjacima Srezojevića. Zbog toga mu ne odgovara sukob i sa Turcima, pa je moguće da je zato odbio da pruži utočište knezu Vuksanu. Prema jednoj narodnoj legendi, Vuksan se krio u pećini u kanjonu Mrtvice, i tu su ga u blizini Turci ubili, a prema drugoj je uspeo da pobegne begu Ljubojeviću. U svakom slučaju, njegova linije se ugasila u Rovcima, i niko od današnjih Bulatovića na vodi poreklo od njega. Moguće je da je to jedan razlog, pored istog imena, što ga je narodna tradicija pomešala sa knezom Vuksanom Bulatovim.

Vasojevići, koji su Srezojevićima dugovali krv, u pokušaju da se izmire sa njima, pošalju u Međuriječje dvanaestoro svoje dece na krštenje. Srezojevići ih sve ubijaju, i zbog toga Rovčani odlučuju da proteraju celo bratstvo Srezojevića, od deteta do starca.

Negde u ovo vreme sloma ustanaka protiv Turaka i nemira u Rovcama pada i iseljenje Boška Stanišinog (Stoškovog) Šćepanovića iz Rovaca.

Rezime

Nakon doseljavanja u Rovca, Gojak se brzo snašao. Oženio se ćerkom kneza Bogdana i naselio u Međuriječju. Gojakovi sinovi se šire po Rovcama, Bulat odlazi u Gornja Rovca, Vlaho u Trmanje, Srezoje bliže Morači dok Šćepan ostaje u Lipiju. U prvim generacijam Šćepanovi potomci su najbrojniji, ali se najviše i iseljavaju iz Rovaca. To i kasnije ostaje odlika ovog bratstva.

1477. na čelu Rovaca je knez Vuksan Bulatov. U vreme kneza Vuksana tradicija pominje i Radojicu Šćepanovog kao kneza. Moguće je da je on bio knez pre Vuksana, pa da mu je on preuzeo tu titulu, i da ih je tako zatekao turski popis. Radojica se seli u Velje Duboko i gine u nekom sukobu sa Lješanima.

Početkom XVI veka počinju prvi ustanci protiv Turaka, ali se okončavaju nakon davanja posebnih povlastica stanovništvu Crne Gore.

Hronologija

GodinaRovca, OnogoštCrna Gora, Hercegovina
kraj XIV ili početak XV veka Gojak odlazi u Rovca i ženi se ćerkom kneza Bogdana.
sredina XV veka U Rovcima preuzimaju primat Gojakovi sinovi Šćepan, Bulat, Vlaho i Srezoje. Stjepan Vukčić Kosača, sinovac Sandalja Hranića, se 1448 proglašava u Mileševi za „hercega svetog Save“ i odvaja svoju teritoriju od bosanske države.
1477. U turskom defteru popisani Gojakovi unuci i praunuci. Turci zauzimaju Hercegovinu 1470. i formiraju Hercegovački sandžak. Rovčani pripadaju drinskom, odnosno fočanskom kadiluku.
1485. Nakon pada Novog (Herceg Novi) 1482. Turci 1485. formiraju novski kadiluk kojem su pripadali Onogošt, Gornja i Donja Morača, Bjelopavlići i Rovca.
1513. Sultan Selim I šalje ferman Rivčanima Turci guše dve pobune u Crnoj Gori 1499. i 1513.
1575. Rovački knez Vukić Vučetić obnavlja manastir Moraču i njegove freske 1565. i 1575 Turci guše dve pobune plemena oko Skadra i Podgorice.
1597 Vojvoda Grdan podiže pobunu Nikšića, Trebješana i Rovčana kojima se pridružuju Drobnjaci, Pivljani i Bjelopavlići.
1608 Patrijarh Jovan i vojvoda Grdan organizuju tri narodna sabora u manastiru Morača sa kojih šalju u Evropu pozive za pomoć u borbi protiv Turaka. Među popisnicima je i rovački knez Vukić Vučetić
pre 1614 Rovački knez je legendarni Vuksan Bulatović
1614 Kao knez Rovčana pominje se Ivaniš Radonjin Srezojević
1617-1618 Nove pobune protiv Turaka u kojima učestvuju i Rovčani. Otprilike u ovo vreme Boško Stanišin napušta Rovca i odlazi prvo za Župu Nikšićku, a zatim za Zatarje
1648, 1654 Na sastancima crkvenih velikodostojnika u Morači 1648 i Budimlji 1658. biva odlučeno da budimljanski mitropolit ide u Rim da traži pomoć.
1691 Kuči i Rovčani pomažu Piperima i Bjelopavlićima da se odbrane od Turaka.
1692 U izveštaju o kotorskog providura Nikola Erice, navodi se da Rovca imaju 800 stanovnika, od toga 150 vojnika, 41 konja, 43 komada krupnije i 630 komada sitnije stoke.
1737 Rovčani učestvuju pod kučkim vojvodom Radonjom Petrovićem u pohodu brđanskih plemena niz Lim.

Reference

[1] U tom dokumentu Vitoje Nikšić sa još šest svedoka jemaca iz Onogošta, obavezuje se Dubrovčaninu Juniju Grubešiću da će Ninec Nikšić platiti Grubešiću 19 perpera do Božića; a ako on ne plati, da su oni dužni platiti dug do korizme (uskršnjeg posta), odričući se svih zakonskih osnova po kojima bi se mogli braniti da ne plate.

S. Popović, Rovca i Rovčani, str. 41-42; Popović kao izvor navodi Ispise Erdeljanovića, ali citira i originalni tekst:

„Vitoe Nixich, Belloe Ninoevich, Cres Craisiavich, Utesen Negoevich, Cvetan Pitica, Milos Preislavich. Utesen Hichlicich de Anagast faciunt manifestum quod ipsi promittunt et se obligant Junio de Grubessa quod Nimec Nixich dabit et solvet eidem Junio ipperperos XVIIII usque ad Nativitatem. Et si ipse non solvet quod ipsi solvere teneantur dictos iperperos XVIIII usque ad Carnisprivium ad meiiorem se tenendo. Renuncianties et sit per apthagi.“ – Div. Canc. 18, 85v, (1354-1356)

Datirano 20. septembra 1355. godine.

[2] Jelena, žena Đurđa Balšića Stracimirovića bila je ćerka kneza Lazara. Posle Đurđeve smrti, udala se za Sandalja Hranića

[3] S. Popović, isto

Primarni izvor: Pucić, Srpski spomenici, I, 23.

[4] S. Popović, isto

Primarni izvor: Schafarik, Acta arch. veneti, str. 475.

[5] S. Popović, isto

Primarni izvor:B. Đurđev, Iz istorije brdskih i malisorskih plemena, str. 178.

[6] V. Bulatović pominje bana Milutina kao Vladimirovog oca, ali ne navodi izvor te tvrdnje.

V. Bulatović, Rovca, bratstvo Bulatovića, str. 78.

[7] U Župi Gračanica se 1411. pominje neki carinik Ugren, ali nije sigurno da li je to “ban Ugren” kojeg je tradicija upamtila. (B. Đurđev, Postanak brdskih, crnogorskih i hercegovačkih plemena, Zgodovinski časopis 19-20, Ljubljana, 1965/6, str. 192).

Od starosedelaca Lužana, U Župi Nikšićkoj su ostali Ugrenovići i Raičevići (P. Šobajić, Nikšić-Onogošt, Beograd, 1938, str. 35).

[8] O Ugrenu i njegovoj borbi sa Balšom postoji narodna pesma „Ugren Jerinić“

[9] Kazivanja starih Trebješana i arhiva serdara Mališe i kapetana Boška Bućića-Nikšića, u Beogradu 1842. godine

[10] Isto, str. 4-6.

[11] Isto, str. 248.

[12] Vlasima su u ranom srednjem veku nazivali potomke predslovenskog romanizovanog stanovništva Balkana. Oni su se vremenom u najvećem broju slavizirali i izgubili svoj etnički identitet, a kako su se pretežno bavili stočarstvom, već od razvijenog srednjeg veka vlasima se nazivaju svi stočari. Turci po dolasku na Balkan Vlasima nazivaju svo hrišćansko stanovništvo, a u Dalmaciji se i dalje pežorativno za pravoslavce, ili uopšte stanovništvo visokih planina kaže da su Vlasi.

[13] I Rovčani, kada su trgovali, uglavnom su to radili preko Podgorice. Trgovci iz Podgorice su još u XV veku terali živu stoku i odnosili vunu i kože u Kotor. Prema predanju, iz Rovaca je u Kotor u davna vremena odnošen i Rujev list, a kažu i drenove kuke. Rujev list se koristio za štavljenje kože, a namena drenovih kuka nije poznata. (M, Barjaktarović, Rovca, etnološka monografija, str. 59).

[14] Kiljan stoji uspravno, viri iz zemlje oko 120cm a horizontalni presek mu je četvrtast, duža strana je 60 a kraća 50cm. Po ornamentici bi mogao da se svrsta u red stećaka.

[15] B. Simović, M. Šundića, Gospodar Onogošta, sajt Ilustrovane Politike: http://www.politika.co.yu/ilustro/2068/treci.htm

[16] Vukanovi sinovi Stefan i Dimitrije jedva da se pominju u istorijskim izvorima, dok ćerka Jevrosima nigde ni ne spominje.

[17] Mrtvica je glavna rovačka reka, pošto celim tokom protiče kroz Rovca. Na delovima svog toka je ponornica, pa zato nije skroz jasno koje joj je tačno izvor. Glavno izvorište joj je definitivno ispod planina Utlica i Vojonovac iznad sela Višnje, a ostaje sporno da li i Lukavičko jezero otiče kroz kraške stene prema kanjonu Mrtvice gde se nalaze jaka vrela Zvona, Nerini i Jama

Rovinski je mislio da je Mrtvica dobila ime po njenoj hladnoj vodi (P. Rovinskii, Černogoria I, 249), dok narodno predanje ovo ime dovodi u vezu sa nekim izlivanjem ove rečice i izbacivanjem “mrtvih” (sic) ljudi u donjem toku, koje je još u Veljem Dubokom bila zahvatila. Slično objašnjenje postoji i za ime sela Mrtvo Duboko čije je vrelo Vraneštica izbacivalo “mrtve” (sic) donesene čak iz Ozrinića kod Nikšića! Ime Mrtvica je ovoj rečici najverovatnije dato po njenim odlikama. Ona još na početku svog toka ponire i nestaje: kao da umre i umrtvi se. (M. Barjaktarović, Rovca, etnološka zbirka, str 16, u fusnoti).

[18] Rovce je deminutiv jednine od reči rov, što zanči zarez, udubljenje, rupa u zemlji. Množina od rovce je rovca a ne rovci.

[19] M. Barjaktarović, Rovca, etnološka monografija, str. 51. Ovi podaci su sa kraja sedamdesetih godina XX veka. Prema istom izvoru, površina Rovaca ne računajući jezera i vodotokove je oko 18582ha.

[20] M. Barjaktarović, Rovca, etnološka monografija, str. 56. Bar je sličan prosu.

[21] U doba pre dolaska Slovena, na ovom širem području živela su ilirska plemena Labeati, Dokleati i Autarijati i formirala savez pod imenom Arideji. Uopšteno uzeto, Arideji su živeli u planinskim masivima Crne Gore, pa prema rimskom pridevu aduus (visok, strm) njihovo ime bi trebalo da znači gorštaci, brđani. (M. Barjaktarović, Rovca, etnološka monografija, str. 17.) U vreme seoba naroda, oni došljacima ustupaju najpitomije predele, a sami se povlače u brda, i počinju da se isključivo bave stočarenjem. Od njih vremenom nastaju grupacije koje su Slovenima, Mlecima i Germanima bile poznate kao Vlasi, i vremenom se stapaju sa Slovenima, delom preuzimaju njihov jezik i identitet, ali ostavljaju jak kulturni i genetski pečat. U Kučima i Bratonožićima je živelo vlaško pleme Bukumiri, u Bjelopavlićima Španje, Mugoše u Piperima, Kriči u Drobnjaku, Mataruge u Katunskoj nahiji… I za same Pipere, Drobnjake i Banjane se smatra da su vlaškog porekla.

Druge grupacije tih predslovenskih naroda su uspele da se očuvaju, i od njih su nastali moderni narodi Albanci i Rumuni.

[22] Erdeljanović veruje da naziv Macura ima veze sa italijanskim mazzare, biti, tući se.

[23] S. Popović, Rovca i Rovčani, str. 35

Primarni izvor: Erdeljanović, Postanak plemena Pipera, str. 418.

[24] Predanja o ženidbi neuglednom, grdnom devojkom nisu retka, i nisu samo rovačka. Predanja kažu da se i Vaso oženio od “starih” Pipera, Bijeli Pavle od starih Lužana, Lale Drekalov od bratonoškog vojvode. Predak Klimenata, rema tradiciji, oženio se hromom ćerkom bogatog stočara u Trijepču, kao što je bila i Žiža, po kojoj su rovački Žižići dobili prezime. Ona se udala za nekog Iliju iz Kuča koji je primio njenu slavu, a potomstvo im se nazvalo po majci. (Š. Kulišić, Tragovi arhaične rodovske organizacije i pitanje balkansko-slovenske simbioze, str 44.)

I predanja o prosutim crevima su stara. Po raširenoj verziji, Drobnjaci su i svoje plemensko ime dobili po rasutom drobu nekog silnika. (Srpski etnografski zbornik 50, Rasprave i građa 1, uredio V. Čajkanović, str 236.)

Po drugoj verziji, Drobnjaci su dobili ime po tome što su nastali spajanjem pune malih, sitnih (drobnih) bratstava u pleme.

[25] M. Barjaktarović, Rovca, etnološka monografija, str. 44 i u fusnoti.

[26] Isto, str. 44, fusnota.

[27] Katunska nahija

[28] Srednjevekovno Bijelo Polje

[29] S. Popović, Rovca i Rovčani, str. 41

Primarni izvori: K. Jiriček, Trgovački drumovi i rudnici Srbije i Bosne; Pucić, Srpski spomenici; Istorija Crne Gore 1.

Postojao je i takozvani turski put koji se odvjao od glavnog puta kod Trebiješa na severoistok pored Lukavičkog jezera preko Lole, Javorja i Sinjavine niz Lipovo dolinom Plašnice, pored Tare za Brskovo i Lim, kao i za Kolašin kada je ovaj podignut.

[30] S. Popović, Rovca i Rovčani, str. 40 Primarni izvor: M. Dinić, Zemlje hercega svetog Save (Glas SKA, II, 92, str. 229, 154, 166.) U povelji aragonskog kralja Alfonsa V nabrajaju se posedi i utvrđena mesta koja on daje Stepanu Vukčiću Kosači, među kojima se nalazi utvrđenje Morača 1448. godine, a 1456. godine navode se u povelji i stanovnici sa tvrđavom i okolinom (civitate Morachii cum castris et pertinentiis suis).

[31] Spomenik SKA, III, str 211; Stojanović, Zapisi, I, str. 280.

[32] S. Popović, Rovca i Rovčani, str. 360-381

[33] Sajt Srednjevekovni gradovi Crne Gore: http://www.gradovi.cg.yu/FS-gradovi.htm

[34] Sajt Srednjevekovni gradovi Crne Gore: http://www.gradovi.cg.yu/FS-gradovi.htm

Sajt Minhadž: http://minhadz.com/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=30

[35] M. Barjaktarović, Rovca, etnološka monografija, str. 22-23;

sajt Srednjevekovni gradovi Crne Gore: http://www.gradovi.cg.yu/FS-gradovi.htm

[36] Sajt Srednjevekovni gradovi Crne Gore: http://www.gradovi.cg.yu/FS-gradovi.htm

[37] Pretpostavlja se da je ime planine Maganik nastalo od Maglenik, i da se transformisalo radi lakšeg izgovora.

[38] Lukavičko ili Kapetanovo jezero, dobilo je ime po planini Lukavici i po kapetanima Mušovićima koji su upravljali Nikšićem, dok su begovi Mušovići imali svoj katun pored ovog jezera nakon što su proterali Trebješane iz Trebjese (1789. godine)

Jezero je zapravo cirk napunjen vodom posle povlačenja lednika. Dugačko je 480m sa najvećom širinom od 330m, a najveća dubina je 37m. Površina je oko 92000m².

[39] Brnjičko ili Manito jezero se nalazi u podnožju brda Jablanovac, ispod Stošca a u predelu planine Brnjik, po kojoj je i dobilo ime. Drugo ime, Manito jezero, dali su joj Piperi po manitoj nemani koja živi u dubinama jezera koje nema dna.

Jezero je smešteno u cirku Jablanovac koji je dugačak oko 1,5km a širok 0.5km. Oko 3,5 puta je manje od Lukavičkog jezera.

Prema legendi, svako veče u smiraj sunca iz jezera su izlazili kao trava zeleni ždrepci i crni ovnovi. Osim ovih magičnih bića, u jezeru još živi endemska vrsta tritona Triturus alpestris piperianu.

Za Brnjičko jezero vezana je još jedna legenda: plašeći se iznenadnog nailaska Turaka, Rovčani su često na jedan vis iznad planine Utlice slali dečaka Vojina da stražari (neki kažu da je bio potomak kneza Bogdana). Tu bi Vojin uzeo sviralu i tako lepo svirao da je svojom svirkom i lepotom opčinio vilu koja je živela tu u obližnjoj pećini. Ali, svirku je čula i neka neman koja je živela u Brnjičkom jezeru, iskočila iz jezera, poletela na Vojina, udarila ga repom i usmrtila. Kad je vila videla da je dečak poginuo, počela je da roni suze od kojih poteče bistra voda, koja se od tada naziva Vilina voda. Jezero iz kojeg je iskočila ona manita neman nazva se Manito jezero, a vis gde je Vojin poginuo – Vojinovac. (M. Janković, Priče sa sijela, Pobjeda od 8. 8. 1971.)

[40] Lokva Puletića nazvana je tako po bratstvu Puletića čiji predak Puleta Šćepanović se tu doselio sa sinovima iz Lipija.

[41] S. Popović, Rovca i Rovčani, str. 10

Primarni izvor: Petar Šobajić, Bjelopavlići i Pješivci (SEZ, XXVII, 1923, 253.)

[42] J. Erdeljanović, Postanak plemena Pipera str. 245, 275, 287, 297, 305, 398.

[43] M. Barjaktarović, Rovca, etnološka monografija, str 14. u fusnoti.

[44] Rovca su u turskom defteru iz 1477. godine upisana kao vlaška nahija, i po “zakonu” koji je priložen uz popis imali su da daju: svako domaćinstvo o Đurđev-danu po dukat, ovcu sa jagnjetom (ili u novcu 12 akči) i ovna (ili 15 akči). Pored toga, ceo “katun” Rovca je bio dužan da obezbedi jednu čergu (šator), a kada je bio ratni pohod, da svakih deset domaćinstava da jednog naoružanog konjanika. (B. Đurđev, Novi podaci o najstarijoj istoriji brdskih plemena, str 4). Rovčani su imali status slobodnih seljaka, dakle, bez obaveze timara i čitluka. U poređenju sa stanovništvom župnijih predela koje je obuhvatala feudalna obaveza, dukat, ovca i ovan nisu bili preveliko opterećenje za domaćinstva koja su držala više stoke.

[45] Prevod dela deftera koji se odnosi na Rovca glasi ovako:

Nahija Rovca – džemat kneza Vuksana

Spomenuti, Vukac sin Stjepana, Vlatko sin Stjepana, Božidar sin Stjepana, Radonja sin Srezoja, Radič sin Srezoja, Lukac sin Srezoja, Vukaš sin Srezoja, Radoje sin Stjepana, Staniša sin Stjepana, Bogdan sin Vlaha, Mara udovica Vlada, Vuk sin Vlaha, Nikola sin …, Vukša sin Vitomira, Dobravac sin Dobrašina, Vukac sin Petka, Stojan sin Mioša, Radjelja sin Petka, Božidar sin Pribila, Radoš sin Brajice, Miodrag sin Ratka, Radonja sin Brajka, Đurko sin Petka, Stanule sin Ljuba, Mileta sin Radoja, Vukašin sin Kovača, Velisav sin Mioša, Božidar sin Radiše, Radosav sin Grbana, Pribo sin Radoča, Radosav sin Brajice, Radonja sin Radoja, Petko sin Bogića, Milić sin Radmila, Obrad sin Velička, Radosav sin Velička, Radman sin Radiše, Priban sin Đurđa, Radiša sin Brajice, Miloš sin Radmila, Radovac sin Radiča, Stojan sin Stojšina (?), Radile sin Radmana, Radosav sin Radmila, Dajko sin Pribka, Bratul sin Dajka, Radovan sin Vukote, Mihac sin Radosava, Ratko sin Pribisava, Petar sin Radoča.

51 kuća.

U mestima po imenu Bogutov Dol, Gostilje, Plate (Platije), Janište i Kranović (?) zimuju, a na mestima po imenu Štitovo, Ponikvica, Vukotica i Brnik letuju.

Nikola, kojem se ne može pročitati ime oca u defteru, prema nekim rodoslovima je bio Vlahov sin.

[46] Original fermana nije sačuvan, a u prepisu glasi: „Sultan Selim han, sin presvijetloga i uzmožnoga i nikada nepokorenoga sultana Bajazita hana, primorskijem, romanskijem, anatolskijem i inijem mnozem zemljam gospodar, ovu svetu kletovnu knjigu dajem knezu rovačkom… i vlasteli, da ću ugovoreni mir držati nenarušivim. Tako mi vere i tako mi sinova glave. – Tako da se znade.

Dano u našem stolnom mjestu Brusi od Roždestva Hristova 1513. ljeta mjeseca marta 5.“ (S. Popović, Rovca i Rovčani, str 54, primarni izvor: Arhiv Srbije, Beograd, zaostavština A. Luburića, kut. 14, br. 371)

[47] S. Popović, Rovca i Rovčani, str 56, primarni izvor: J. Tomić, Politički odnos Crne Gore prema Turskoj 1528-1684 g. (Glas SKA, LXVIII, 42, str. 105)

[48] ra(b) b(o)ži Vuk(ić) n(ne)z. (S. Popović, Rovca i Rovčani, str 59, primarni izvor: D. Kamber, Pisma crnogorskih i albanskih prvaka papi Pavlu V, str 288)

[49] Narodno predanje je pomešalo imena i likove Bulatovog sina, Gojakovog unuka kneza Vuksana kojeg pominje turski defter iz 1477. i kneza Vuksana koji se borio sa Turcima i bio zatočen u Skadru.

[50] S. Popović, Rovca i Rovčani, str 61, primarni izvor: Starine, knj. XII, (1880), str. 181.

5. jul 2007.



slike (1)