stalno u pokretu
18. 05. 2016. Dimitrije Tucović * Albanija * Srbija * srpski ekspanzionizam
Dimitrije Tucović

Srbija i Arbanija - jedan prilog kritici zavojevačke politike Srpske buržoazije

goodreads
Ima jedno rđavo shvatanje patriotizma koje stavlja otadžbinu iznad svega: iznad prava i krivice. Iznad morala, iznad poštenja i koje odobrava i zločine predstavnicima te otadžbine. Takav patriota Tucović nije bio.
(Kosta Novaković o Tucoviću nakon njegove smrti)

Od ponovnog začetka srpske države (1804. godine), prilikom njenog širenja na jug i jugoistok ona je dolazila sve češće u kontakt sa albanskim stanovništvom (koje je do druge polovine devetnaestog veka bilo prisutno sve do okoline Niša). Ti kontakti (između organizovane države i njenih vojnih jedinica sa jedne strane i ruralnog stanovništva sa druge) su najčešće bili nasilni, i njihova posledica je bila proterivanje stanovništva i začinjanje mržnje. Nedela Srbije prema Albancima kulminirala su nastojanjem Srbije da zaposedne Albaniju tokom Prvog balkanskog rata, a Srbija neće prestati da se meša u unutrašnja pitanja Albanije ni kasnije.

Da bi nešto tako očigledno nemoralno (kao što je zaposedanje teritorije većinski ili isključivo naseljene narodom koji je protiv toga) opravdala pred sopstvenom javnošću, srpska elita je licemerno koristila drugi aršin u odnosu na onaj kojim je merila sopstveno oslobađanje od turske vlasti.

Srbija i Arbanija je kratka knjižica prvi put objavljena 1. janura 1914. godine, nedugo nakon završetka Balkanskih ratova a neposredno pre početka Prvog svetskog rata. Kao takva, ona nije istorijski prikaz, zbog nepostojanja vremenske distance i nedostupnosi arhivskih izvora. Iako je Dimitrije Tucović kao oficir pešadijskog puka Moravske divizije učestvovao u pohodu srpske vojske na Kosovo i Albaniju u Prvom balkanskom ratu, Srbija i Arbanija nije dnevnik ili memoar niti sadrži opise događaja kojima je svedočio kao očevidac.

Po mom mišljenju vrednost Srbije i Arbanije nije ni kao istorijskog izvora, memoara, etnološkog prikaza Albanaca (uglavnom se svodi na citiranje Marka Miljanova) već pre svega u zauzimanju moralnog stava koji je bio suprotstavljen licemerju i samoobmanjivanju srpske elite.
Srbija i Arbanija bila je “pečšanik.net” iz 1914. godine.

Knjiga sadrži četiri celine:

  • “Iz života Arbanasa” - kratak etnološki prikaz
  • “Autonomna Arbanija” - analiza položaja albanskih teritorija (severnih i južnih) unutar bivše turske carevine, njihove međusobne razlike u pogledu na državnost i predviđanja za budućnost
  • “Borbe oko Jadranskog mora” - analiza geostrateškog značaja Jadrana za Balkan kroz istoriju i težnji Austro-ugarske i Italije da ga kontrolišu
  • “Srbija i Arbanija” - pokušaj Srbije da zauzme Albaniju, analize njegovih izvora, metoda i posledice.

Sve što je napisano u Srbiji i Arbaniji propušteno je kroz sito politike i ideologije kojoj je Dimitrije Tucović pripadao (bio je član Srpske socijaldemokratske stranke, stranke umerene levice (u poređenju sa anarho-sindikalistima ili kasnijim boljševicima) i članice Druge internacionale). Ta ideologija se vidi kroz tumačenje svih sukoba kao klasnih, težnje za stvaranjem Balkanse federacije, itd…

Iako se slažem da je pohod na Albaniju bio osvajački, malo mi zazvuči čudnim kada ga Tucović naziva imperijalističkim, ili rezultatom “zavojevačke politike srpske buržoazije”. Ne kažem da to nije tačno, ne znam još dovoljno o tome, ali buržoazija je bila samo delić stanovništva Srbije tada, i njena industrijska moć mi deluje upitno. U svakom slučaju njegova analiza uzroka težnji Srbije da zadobije luku baš u Albaniji je interesantna.

I konačno par reči o predgovoru.

Knjiga koju sam imao pred sobom je reizdanje iz 1945. sa predgovorom koji je napisao Milovan Đilas. Predgovor je smešan, i sva sreća da danas mogu da mu se smejem, jer ‘45. bih izgubio glavu zbog toga. Još pred kraj Drugog svetskog rata, partizansko rukovodstvo Jugoslavije je odlučilo da radi na stvaranju zemlje čije granice bi bile šire od granica Kraljevine Jugoslavije. Najintenzivnije se radilo na direktnom uključivanju (utapanju) Albanije u Jugoslaviju sa planovima da se kasnije formira federacija kojoj bi se pridružila Bugarska, Grčka (podeljena ili cela, zavisno od rezultata građanskog rata) i možda i Rumunija i Turska.

Neko je odlučio da se Tucović i knjiga koju je objavio nekako uklapaju u to i da ih treba ponovo štampati. Ali, Tucović nije baš bio “na partijskoj liniji”, pa je zato bio potreban taj smešan Đilasov predgovor u kojem ga on istovremeno ceni, prekorava, ispravlja i falsifikuje.

Da rezimiram, u pitanju je kratka knjižica od oko 150 strana koja se može pročitati za jedno veče i svakako je treba pročitati. Daje uvid u korene odnosa Srbije i Albanaca, osvetljava nečasnu ulogu Srbije u njima koja se danas praktično uopšte ne spominje, čak naprotiv, naglasak je na nepravedi koju su evropske sile (Italija i Austro-ugarska) učinile Srbiji time što su je sprečile da zadrži teritorije u Albaniji koje je “oslobodila”. O pravu Srbije na te teritorije i delima njene vojne uprave se ne raspravlja.

Takođe, zanimljive su ideje o Balkanskoj federaciji, kao i neke analize političke situacije u Evropi neposredno pred Prvi svetski rat.

Međutim, knjiga je mogla biti mnogo konciznija (često se ponavlja i vrti u krug). O nedelima srpske vojske govori kao o nečemu što je opšte poznato, što verovatno tada i jeste bilo poznato potencijalnom čitaocu jer je Tucović pisao o tome na drugim mestima, ali danas, sto godina kasnije, zgodno bi bilo imati to na jednom mestu.