stalno u pokretu
11. 06. 2016. Novak Golubski * revolucija 1848 49 * Vojvodina * Šajkaška
Novak Golubski

Uspomene iz narodnog pokreta 1848. i 1849. godine

goodreads

Čitajući “Uspomene”, sve vreme pred očima mi je starac koji pred kraj života sebi zadaje misiju da opiše važan period iz prošlosti, verovatno ujedno i najvažniji i najburniji period u njegovom životu, period kada je bio mlad i važan.

To valjda objašnjava povišen, “epski” ton pun patetike i njegovu nemogućnost da razdvoji važno od manje važnog. “Uspomene” je sastavio 1893 od beležaka koje je napravio još u vreme Pokreta, i sve mu je bilo važno, svako ime, svaki najmanji događaj, imao je potrebu svakog “junaka” da pohvali i nije se usuđivao ništa od toga da prepusti zaboravu.

Ali ništa od toga mu ne bih uzeo za zlo, i sam se ograđuje da nije ni vešt ni stručan u pisanju i da mu je jedini motiv da iskreno i tačno opiše ono što je video i doživeo. Upravo u tome je najveća vrednost ovog dela.

U akademskom istorijskom radu ili publikaciji, istoričar se distancira, posmatra događaje od gore i iz daleka, tumači ih sa prethodnim i naknadnim znanjem, što je sve naravno korisno i to je nešto što nedostaje ovom delu, jer je Golubski očekivao da je svim čitaocima dobro poznat istorijski kontekst.

Međutim, ono što Golubski uspešno prenosi je atmosfera, puls nižih slojeva društva (jer je u njih imao najbolji uvid). Sve mi vrlo liči na početak 1990-ih u SFRJ: iznenadni i neočekivani udaljeni događaji: Februarska revolucija u Parizu, povlačenje Materniha, revolucija u Budimu i ukidanje feudalizma. Narod pije, veseli se, maše zastavama (mađarskim). Zatim Majska skupština i:

"Srbine brate, nećeš više smeti u tvojoj crkvi zapojati 'Gospodi pomiluj' niti ćeš više tvog milog srpskog imena čuti. Sve će ti to, što ti je najmilije, Mađari oduzeti i zabraniti. No, na oružje, mila braćo, svi složno, malo i veliko, staro i mlado! Ne dajmo, da nam kivni naš neprijatelj gazi našu milu veru i narodnost, koju su nam pretci krvlju svojom očuvali i u amanet nam predali."
(Golubski citira patrijarhovog sekretara Jovan Stanković u obraćanju narodu u Karlovcima u maju 1848.)

I opet klicanje i veselje, mahanje zastavama, ali ne više mađarskim, sad carskim. Vidim uspaljen narod, u kolektivnoj ekstazi, “starci kao mala deca plaču i kroz plač govore: Ta ne damo našu milu veru niti ćemo se pomađariti, pa ma ne imali ni kuće ni kućišta”. Naravno, u tom trenutku imaju kuće i kućišta, ali građanski rat samo što nije počeo.

A to zaista jeste bio građanski rat i “neprijatelj” su bili komšije iz istog mesta ili iz susednog sela isto koliko i armije koje su došle sa strane. Gomilaju se krvni dugovi i naplaćuju se nevinima, ubijaju se i pljačkaju Mađari koji su ostali u Sentomašu dok na kraju nisu svi izbegli, u Vrbasu se vešaju srpski civili, Mađari pljačkaju srpske salaše, Srbi iz Sentomaša pljačkaju mađarske salaše i stada u susednim atarima. Sentomašani osvajaju i pljačkaju Vrbas i Feketić, kasnije Mađari pljačkaju i spaljuju Sentomaš… Ti neprijatelji čije “lešine” se gomilaju u šancima pred barikadama, odakle su? Nisu sa Marsa, već iz Kanjiže, Starog Kera (Zmajevo), Sombora…

Opisi u knjizi su vrlo slikoviti, jasno vidim zrele kukuruze, kanal i Krivaju oivičene ritovima, miris čađi, dima i raspadnutih tela u razorenom Sentomašu, lavež podivljalih pasa koji ih čereče, vidim “dobrovoljce iz Srbije” kako odsecaju glavu mađarskom oficiru kao trofej i “skidaju mu odelo do gole kože”, vidim mađarske husare kako živog spaljuju čoveka koji se sakrio nekoj jaruzi, ratne profitere koji su došli da pljačkaju, paniku, pokolj i jezivo stradanje nakon pada Sentomaša…

Rat ni najmanje nije uzvišen i romantičan, ma koliko ga neki pokušavali tako opisati.

I koji je bio rezultat? Mađari nisu dobili šta su hteli, Srbi nisu dobili šta su hteli, desetine hiljada su stradale, desetine hiljada su osakaćene fizički i duševno, zemlja je razorena, sela razrušena i mržnja zasejana…