Šajkaška

šarmantno novosadsko zaleđe
Vožnje u okolini Novog Sada | po Fruškoj gori, do Kovilja, Begečke jame, Titela, Slankamena... http://perpetuum-mobile.net/voznje-oko-ns/sajkaska/

Šajkaška

šarmantno novosadsko zaleđe

Vožnje u okolini Novog Sada

po Fruškoj gori, do Kovilja, Begečke jame, Titela, Slankamena...

Šajkaška

Mapa Šajkaške Oblast istočno od Novog Sada koja nosi ime Šajkaška je zapravo vrlo interesantna. Nije samo to što nam je tako blizu, praktično pred nosom, a ni to što mi skoro svi preci sa mamine strane vekovima potiču iz Šajkaške ili sa njenog oboda, već Šajkaška stvarno ima čime da se podiči: dve velike reke, Dunav i Tisa, Koviljski rit, Krčedinska ada, Stara Tisa, Jegrička, jedinstveni Titelski breg, šarmantna tipična vojvođanska sela sa širokim ulicama punim zelenila, trošne nabijenice od čerpića pokrivene biber crepom, bogate domaćinske visoke kuće sa fasadama ukrašenim reljefima i pločicama, đermovi, drveni čardaci, vetrenjače, jendeci u kojima se guraju guske, patke i mangulice… Tu su i dva fina gradića, Titel i Žabalj, mnoštvo spomenika, ostaci tvrđave na Titelskom bregu, restaurirani avion iz Drugog svetskog rata… A između sela, red pšenice, red kukuruza, red suncokreta, red repice, sve to ispresecano kanalima i mrtvajama utonulim u trsku.


Šajke i Šajkaški bataljon

Šajkaška je oblast u jugoistočnoj Bačkoj koja je dobila ime po Šajkaškom bataljonu.

Šajke, brzi i lagani drveni čamci i brodovi sa naoružanom posadom (šajkaši), patrolirale su po Dunavu, Tisi i Morišu. Manje šajke su išle na vesla a veće su imale jedra i top na pramcu. Dobijaju na važnosti već tokom prvih turskih upada u južnu Ugarsku u petnaestom i šesnaestom veku, i ulaze u sastav rečne flotile Ugarske, a potom i carske Austrije.

Šajkaški bataljon, kao vojna i teritorijalna jedinica, formiran je 15. jula 1763. po odluci Marije Terezije, i u njega su ušli Lok, Mošorin, Gardinovci, Vilovo, Žabalj, a Titel je određen za sedište. Šest godina kasnije, u okvir bataljona su uključeni Čurug, Kać, Donji i Gornji Kovilj, Sentivan (Šajkaš) i Gospođinci. Đurđevo i Nadalj su priključeni bataljonu odmah po formiranju tih sela, 1799. i 1801. godine.

Stanovništvo na teritoriji Šajkaškog bataljona pretežno su bili Srbi, i pored obaveze služanja u redovima bataljona, uživali su određene povlastice i bili izuzeti iz pravnog i feudalnog sistema Ugarske. Šajkaški bataljon je odigrao važnu ulogu tokom revolucije 1848-49. boreći se na strani Austrijske carevine. Nakon rata, 1852. godine, transformisan je u Titelski pešadijski bataljon, a 1873. ukinut, i teritorija pod njegovom dotadašnjom upravom predata civilnim vlastima Bačko-Bodroške županije.


Revolucija i građanski rat 1848-49.

Revolucija 1848-49. u Austrijskoj carevini bila je vrlo dinamična i krvava, i ostavila je duboke posledice. Šajkaška, kao oblast naseljena iskusnim srpskim vojnicima, od početka je bila u centru događaja u južnoj Ugarskoj. Revolucijom sam se nedavno detaljno bavio i pročitao više od deset knjiga, primarnih izvora, dnevnika, memoara, istorijskih analiza, srpskih autora, mađarskih (iz Vojvodine i izvan nje), austrijskih, francuskih… Ali nikako da to malo sistematizujem. Imam utisak da je mađarsko-srpski sukob iz tog perioda postao srž nacionalne i nacional-romantističke svesti jednih i drugih, i da se i danas, više od vek i po kasnije, i dalje najčešće gleda kroz tu prizmu. Što naravno, nipošto nije jedini ugao. Planiram da ovde prikažem bar događaje i njihovu pozadinu na teritoriji Šajkaške, onako kako sam ih ja razume, uskoro, nadam se…


Šajkaški partizanski odred


Otpor stanovništva Bačke započeo je ubrzo nakon mađarske okupacije, i mesna kancelarija KPJ ga je u julu 1941. usmerila na uspešno paljenje žita i uništavanje poljoprivrednih mašina u žabaljskom ataru. U novembru 1941. godine od manjih jedinica formiran je Šajkaški partizanski odred, a njegov prvi komadant postao je Stevan Divnin Bába, iskusni komunista i učesnik Oktobarske revolucije.

Međutim, bili su malobrojni i slabo opremljeni (četrdesetak boraca sa 17 pušaka i 20 bombi), i planirali su da se primire i prezime na salašima u blizini Tise čiji su se vlasnici, uglavnom, u to doba godine povlačili u sela.

Mađarske vlasti su posle masovnih hapšenja komunista, skojevaca i njihovih simpatizera u jesen 1941. godine imale informacije o partizanskoj aktivnosti u Šajkaškoj. Među mađarskim stanovništvom (koje je u selima Šajkaške uglavnom bilo malobrojno i izolovano) aktivno šire psihozu straha od “pobunjenika” i netrpeljivost prema srpskom stanovništvu.

Polovinom decembra na napuštenom salašu dolazi do manjeg okršaja između Đurđevačke čete i mađarske patrole u kojem je jedan mađarski žandarm ubijen, a još jedan uhvaćen i streljan.

Mađarske patrole 4. januara na Pustajićevom salašu nailaze na boravište Šajakaškog odreda, dolazi do kraćeg okršaja u kojem je odred pretrpeo teške gubitke - 8 poginulih i 3 zarobljena, dok su mađarske snage imale 6 poginulih. U vojnom smislu sukob sa Šajkaškim odredom je bio završen za nekoliko dana, ali mađarske vlasti su ga iskoristile za plan “totalne pacifikacije” tih krajeva, i bio je povod za Raciju.

Šajkaški partizanski odred se vraća na teritoriju Bačke u jesen 1944, i oslobađa je zajedno sa Crvenom armijom i drugim jedinicama jugoslovenskih partizana.


Racija 1942.


Četvrtog januara, dok su još trajali sukobi sa Šajkaškim odredom u žabaljskom ritu, mađarske vojne vlasti naoružale su mađarsko stanovništvo Čuruga i Žablja, i uhapšeno je, ubijeno i pod led bačeno 25 najviđenijih Srba i Jevreja u Čurugu.

Petog januara počinje koncentrisanje vojnih snaga u Novom Sadu i Šajkaškoj. U noći između petog i šestog januara dolazi do sukoba između boraca razbijenog Šajkaškog partizanskog odreda u kom je ubijeno nekoliko mađarskih vojnika. To je mađarskim vlastima dalo dodatni podsticaj da krenu u odlučniji obračun. Počeo je masakr civilnog stanovništva u kojem su među prvima stradali učitelji, sveštenici, lekari, bogatiji trgovci i zanatlije, rodbina poginulih i uhapšenih partizana…

Tačan broj žrtava još je sporan, ali u pitanju su hiljade. Među stradalim jevrejskim stanovništvom bile su i brojne izbeglice iz Evrope, a u mnogim slučajevima pobijene su cele jevrejske i srpske porodice i nije imao ko posle da prijavi i pobroji žrtve. U Šajkaškoj su stradanje izbegli samo Nadalj, Kać, Budisava i Gornji i Donji Kovilj.

Nadalj su od racije spasili Maćaš Fazekeš, predsednik opštine i Ištvan Virag koji je radio u policiji i bio povezan sa partizanima. Oni su svojim autoritetom i ličnim garancijama odvratili trupe koje su došle da izvrše pokolj u tom selu.

U Kovilju je lojalnost meštana garantovao žandarmerijski narednik Lajoš Dunafalvi, komandant žandarmerijske stanice u mestu, mada se na spisku za likvidaciju našlo blizu dve stotine Koviljčana.

Kaćane su od racije spasili opštinski beležnik Endre Horvat i domaći Nemac Đerđ Majer, predsednik opštine.

Racija u Novom Sadu
Između šestog i desetog januara 1942. dok je trajala racija u Šajkaškoj, u Budimpešti je boravio Joakim fon Ribentrop, ministar spoljnih poslova Rajha, i vršio pritisak na Mađarsku da se značajnije vojno uključi u ratu protiv Sovjeta. Mađarska je to pokušavala da izbegne i opravda potrebom angažovanja u pacifikaciji Južnih krajeva. Pokolj nekoliko hiljada šajkaških Srba i Jevreja Mađari nisu uspeli da prikažu kao sukob i krizu velikih razmera koji bi ih opravdao kod Nemaca.

Dvanaestog januara su se u Budimpešti susreli visoki mađarski zvaničnici među kojima su bili i ministari unutrašnjih poslova i odbrane i šef Generalštaba. Na sastanku je zaključeno da su se “partizanski banditi posle oružanog ustanka u Šajkaškoj povukli u gradove gde se skrivaju, da je stanovništvo naoružano te da je potrebno izvršiti detaljna pročešljavanja”. Odlučeno da se racija proširi na Novi Sad, Stari Bečej i druge gradove u Bačkoj.

U noći između 20. i 21. januara Novi Sad je blokiran i time sprečen svaki izlazak iz njega. Novosadska racija je otpočela. Grad je izlepljen plakatima, sva javna mesta, crkve, bioskopi, pozorišta i radnje su zatvoreni, saobraćaj zabranjen, a prozori na kućama zatvoreni sa navučenim zavesama. Grad je podeljen na reone koje su obilazile patrole sa unapred pripremljenim spiskovima. Međutim, uprkos 20000 legitimisanih i brojnih streljanih i pogubljenih, prvi dan racije nije dao željeni obim. Zato je u noći između 22. i 23 januara isceniran sukob sa navodnim buntovničkim elementima i proširene glasine o stradalim honvedima. Pojačano je točenje alkohola trupama koje su ohrabrene da ubrzaju i prošire pokolj. Pod udar su došli bogatiji jevrejski trgovci, zanatlije, lekari, advokati, a među Srbima intelektualci, đaci, studenti, zanatlije, trgovci…

Do popodnevnih časova 23. januara kada je masovno ubijanje obustavljeno, broj žrtava u Novom Sadu bio je preko 1250.

Racija u Starom Bečeju trajala je od 26. do 29. januara, odnela je preko dve stotine života, uglavnom Jevreja i Srba, a najmasovnija ubijanja su vršena na ušću Bačkog kanala u Tisu, gde su žrtve bacane pod led.


Biciklom kroz severnu Šajkašku

3. mart 2018.
Žabalj - Čurug - Biserno Ostrvo - Bačko Gradište - Temerin - Gospođinci - Žabalj


Subota jutro, Vuk i ja krećemo kolima ka Žablju, odakle smo naumili da napravimo krug kroz severnu Šajkašku. Ludo vreme, prošlog vikenda je bio debeo minus sa mnogo snega, a sada je temperatura blizu 20C, a sneg se zadržao u retkim tragovima, uglavnom na mestima gde je bio nagomilan i nabijen.

Prvo kolima idemo do Crne Ćuprije, spomen obeležja stradalim Žabljanima tokom Racije 1942. godine. Spomenik se nalazi uz vrlo prometan put Novi Sad - Zrenjanin, kojim ne bih da idemo biciklom bez preke potrebe. Simptomatično je da ovaj spomenik, kao i praktično sva ostala obeležja Racije, nije obeležen nikakvim znakom. Prilaz do spomenika je loš, pogotovo iz Novog Sada, gde je potrebno skrenuti preko pune linije, ili voziti kilometrima, preći Tisu i tek se negde u Banatu okrenuti.

Spomenik je nekada stajao usamljen na ledini, a danas ga je progutao golf glub i okružio ga sa svih strana. Prilazimo zemljanoj humci sa jezivim ljudskim obličjima iz čijih šupljih torzoa izleću golubovi. Ne znam da li je to bio Soldatovićev izvorni plan, ali rezultat je pun simbolike…

Nastavljamo kolima ka centru Žablja, tu se parkiramo i montiramo na bajs. Žabalj je lep gradić širokih ulica opkoljenih drvoredima, zelenih parkova i javnih zgrada sa monumentalnim fasadama. Obilazimo spomenik NOB, bronzanu figuru žene koja predstavlja slobodu izvijenu na mermernom postamentu na kojem su bronzani reljefi sa scenama iz okupacije i borbe.

Krećemo ka Čurugu. Odlično smo raspoloženi obojica, uživamo u suncu, gledamo i komentarišemo sve što vidimo, i očas posla smo u Čurugu.


Čurug je lepo veliko selo na obali Stare Tise. U centru sela nalazi se ogroman prazan prostor, sa jedne strane glavnog puta je popločani plato ispred crkve, a sa druge je škola i ispred nje velika zelena površina. Tu smo zastali da obiđemo spomenike Radivoju Ćirpanovu i spomenik “Majka i dete” koji je posvećen stradanju Čuružana u Raciji.

Vozimo dalje kroz selo, u kontra smeru od planiranog, da bi obišli jednu od retkih preostalih vetrenjača u ovom kraju - Rođinu vetrenjaču. Lepo je videti da stoji, al’ bez jedara tj. krila nekako izgleda osakaćeno kao skakavac sa počupanim krilima.

Spuštamo se sporednim ulicama ka Staroj Tisi i izlazimo pored čarde na most, da je bolje odatle osmotrimo. Zelenkasta voda se svetluca na suncu, uokvirena obalama načičkanim vikendicama. Izlazimo iz sela i pratimo put ka Bisernom ostrvu. Celom dužinom puta uz Staru Tisu su mnogobrojne vikendice, neke skromne, neke preterane, neke uređene sa ukusom a neke u stilu romaničkih tvrđava. Ima svega… Primetili smo da mnoge imaju solarne panele na krovovima.

Stižemo do kraja asfaltnog puta, mesta gde nasip razdvaja Staru Tisu od Tise i gde je 1942. bilo veliko stradanje Čuružana. Tokom rata stradalo ih je 1298, a samo 4. januara 1942. 887 duša. Jel iko ostao u selu posle rata?! Mesto na kom je spomenik je zabačeno, skrajnuto, neobeleženo, ali o samom spomeniku se vodi računa.

Krećemo letnjim putem koji ide nasipom koji štiti Biserno ostrvo od Tise. Nastalo je polovinom osamnaestog veka, kada je velika okuka Tise duga 23km presečena i skraćena novim koritom od 8km. Velika mrtvaja i danas postoji, i između nje i Tise je plodna zemlja Bisernog ostrva. Nisam se baš najbolje pripremio i propustio sam da obiđemo dvorac Rahonci koji se takođe nalazi na ostrvu.

Kako smo sišli sa asfalta na mekanu zemlju pokrivenu niskom travom, udario nas je snažan hladan čeoni vetar, prvi put toga dana. Od mesta gde se asfalt završava, pa do mesta gde opet počinje kod ekonomije ima svega par kilometara, ali ni to nisam uspeo da izvezem u cugu i kombinacija vetra i meke podloge me je izmorila. Ali bar je Vuk dobio priliku da se malo istrči u lepom bezbednom okruženju.


Izlazimo konačno na asfalt (ako se može tako nazvati ta erodirana razbucana površina) i spuštamo se sa nasipa u malo zaštićenije srce ostrva. Prolazimo njive i velike vinograde i ponovo izbijamo na Staru Tisu i most koji nas vodi ka Bačkom Gradištu. Ovo selo ne pripada Šajkaškoj, ali je vrlo lepo, jedno od lepših kroz koje sam prolazio, i svaki put se divim drvoredima platana i lepim fasadama Glavne ulice.

U centru kod spomenika pravimo kraću pauzu koju koristimo da popunimo rezerve šećera. Okrećemo se na jug i vozimo ka Temerinu. Kako smo izašli na brisani prostor izvan sela, razvalio nas je opet jak čeoni vetar. Da mi je neko rekao da će me 16km ravnog asfaltnog puta do Temerina toliko namučiti, ne znam da li bih mu verovao. Ne bih da se vadim na teret, manjak kondicija, početak sezone, broj puta kada sam morao da zastanem i guram je svakako lični rekord.

A Vuk, baš ga briga, spava, i još mi legao na ruku. Srećom, u Temerinu nas čeka blaga zavetrina, a kako smo skrenuli na istok nazad ka Šajkaškoj i Gospođincima - druga priča, konačno pedalanje bez agonije.


Gospođinci su još jedno lepo selo, i negde u centru se i Vuk budi, posle poduže partije. Zastajemo pored spomenika, pričamo sa Elom i krećemo sporednom kaldrmom koja vodi izvan sela, ka mestu gde su lokalni motoraši uredili spomen park, sa avionom-lovcem iz Drugog svetskog rata. Tokom završnih operacija za oslobađanje Vojvodine, tu u blizini je bio aerodrom Crvene armije. Park je lepo uređen i Gospođinčani ga lepo održavaju i aktivno koriste. Kad smo Vuk i ja prolazili, bilo je sigurno 10-15 ljudi, što mlađih, što starijih, koji su sedeli za stolovima i zabavljali se uz muziku.

Vraćamo se ka centru i odatle idemo glavnim putem za Žabalj, gde zatvaramo naš krug od 70ak kilometara kroz severnu Šajkašku. Na putu za Novi Sad svraćamo do spomenika Novosadskom partizanskom odredu u blizini Čeneja. Spomenik je, ovako napamet, verovatno jedini takav koji sam video. Usred njiva, iz omanje livade pokrivene oskudnom martovskom travom izranjaju tri “skulpture” od opeke, koje nisam siguran šta predstavljaju.

Sve u svemu, lepa vožnja (iako neplanirano naporna) i lep početak sezone. Ima u Šajkaškoj materijala bar za još 2-3 vožnje bez velikog ponavljanja, tako da, nastaviće se…


Izvori i literatura

[1] Grupa autora: Istorija Šajkaške I i II, Matica srpska, Vojvođanski muzej, Novi Sad, 1975.
[2] Kasaš, Šandor Mađari u Vojvodini 1941-1946, Druga glava, Filozofski fakultet, Odsek za istoriju, Novi Sad, 1996.
[3] Vojna enciklopedija, drugo izdanje, Beograd, 1975.
[4] Wikipedia, tu i tamo
[5] Članak sa sajta Politikinog Zabavnika, (uglavnom za slike šajke i grba bataljona)
[6] Tekstovi o Šajkaškoj Internet magazina Ravnica


mapa | trek | visinski profil | slike (32)

Komentari, ispravke i dopune su dobrodošli...